Виллиям
Шескпир
Сонетру
Гьамлет
Таржума
С.Мусаевлул
ХЬХЬИЧIМАХЪ
I
Ингилиснал
ва Фpaнциянал дянивсса ттуршшинал дяъви къуртал хъусса шиналва байбивхъусса,
зувира шинай ялагу лахъи лавгсса ЯтIул тIутIул ва КIяла тIутIул цIанийсса ва
цаймигу мукунма паччахIнал тажрал ялув буллай бивкIсса дяъвирду 1485 шинал
къуртал хьуссар. ЯтIул тIутIи му Ланкастерхъал тухумрал, КIяла тIутIи Йоркхъал
тухумрал лишанну диркIссар. Ми кIивагу тухум, паччахIнал таж тIалав буллай,
куннащал кув дяъвилий бувккун бивкIccap. Вай дяъвирдаву я ЯтIул тIутIи ххув
къархьуссар, я КIяла тIутIи. КIивагу тухумгу, гайннал чул бувгьумигу куннал кув
къир бувну, ингилиснал тажгу цамур тухумрахьхьун биривссар.
Амма му дяъвилул хIасил* так ца паччахI-тухум
баххана шаву диркIссания, муниятусса гъалгъа шиккун багьлайвагу къабикIанссия.
ЭцIа* цамургури бусса. Кьадарданул циллава чичрулийн бувну, гьаман* муна му
чIумуя шиннайри дайдирхъусса ингилиснал литературалул дюхъаву.
Ми дяъвирду байбишин ца ттуршра шинал
хьхъичIгума Ингилиснаву шанма мазрайсса литература диркIссар. Укунмасса
агъалинал поэзия ляхъан байсса бивкIссар бух ингилис мазрай. Баронтурал
(багтурал), мулкидартурал*, цумусса* тухумирттал, паччахIнал ичIувачалтрал
ихтилат, литература, аьдлудиван баву ва кьанунну цIакь даву диркIссар анжагъ
паранг* мазрай (1).
Динийсса литература – шеърият* бикIу, насру*
бикIу – дузал дайсса диркIссар латIин мазрай. Му бакъассагу, учкъуларттай,
университетирттаву дарс дишаву, щаллава Яврупанавугу кунна, так латIин мазрайри
диркIсса.
Аьщуйн щун бувну ихтилат булларча,
Ингилиснавусса литература шанмазрайсса литература хъанай къадиркIссарча, шанна
личIисса литература хъанай диркIссар, цанчирча миннул тапават мазраву дакъа,
вивбумунивугури диркIсса. Ттуршра шин ххишалагу ларгун дур ми шаннагу ца
мазрайн накьлу* хьуну, ингилис мазрайсса литературалийн дукканнин. ХVI
ттуршкулий, тIурча, ингилиснал сайки щалла литература ингилис мазрай дуклан
диркIссар. КIай кIицI лавгсса дяъвирдаву мулкидартурал* класс цIубувкссар.
ЧIявуми баронтал ливтIуну(2), ливчIмигу ингилиснайн кIура бавну, паранг* мазрай
гъалгъа тIутIими къаливчIун, паранг маз цуппагу тамну бухлавгссар ва му
мазрайсса литературагу анжагъ таварихрал чIапIайри лирчIсса.
Дакьаву хъуну махъ, ингилиснал жяматраву диндалух личIину буруглагисса, цин цIагу Реформация дусса, ишру байбивхьуссар. Мартин Лютердул Германнаву ва Жан Калвиннул Женевалий сукку бувсса ми ишру хъунмурчIинмур Яврупанавух ппив хьуссар, чIяруми Ухссавнил Яврупанавусса паччахIлугъирттай ххувгу хьуссар. Англиянавусса Реформация, бигьа бувну учин, дунияллий буцири инсантуранна цIакуну дурсса ххачпараснал* диндалуву ингилиснал цала халкьуннан хасъсса хасият дишавур, учин бучIиссар.
Бух Аманатравун* (Ветхий Завет) бухлахисса
Таврат*, Забур* ва цаймигу луттирду, мукунма ЦIу Аманатну* (Новый Завет)
хъанахъисса Инжил* ва чIявусса цаймигу ххачпараснал диндалул луттирду латIин
мазрая ингилис мазрайн таржума бувну бивкIссар Реформация дайдишиннинна.
Реформация ххув хьуну мукьахрив, ингилиснал дин католикийсса Румуллая* яла
дагьссар ва ингилиснал цIусса литературалул латIин мазращалсса дахIаву
духларгшиврун ккалли дан бучIиссар. Шанмазрайсса литературалул кIану бувгьусса,
паранг* ва латIин мукъурттил ва каламирттал* авадан бувсса ингилиснал мазрайсса
литературагу шанххарххурдай лядуклай дарчуссар.
Ингилиснал литературалувусса му революция
щаллу дан кумаг хьусса кIива иш цаймигу буссар. 1476 шинал Яврупанаву буккан
бувссар басмалул* дазга* (типографиялул станок). Мунил луттирду итабакьаврил
даву анавар дуккан дурссар, багьа кьюкьин бувссар ва муницIун дархIусса
инсантал чантI учин баврил, дуккин баврил масъалартту куртI ва гужлан бувссар
(3).
Мува ппурттуву Ингилиснавун бивссар ХIII-XIV
аьсрулий* Италиянаву хIасул хьусса Ренессансрал азгъунсса щатIив. Ренессанс
хьуннин рувхIанийшиврул* (дидалуцIун бавхIуми иширттал), аькьлу-кIулшилуву цан
къадикIави, багьу-бизулувугума дуниявийшиврун* (диндалуцIун къабавхIуми
иширттал) цукунчIавсса кIану къабивтун, гьарзат цила кIунттихьхьун ларсун
диркIссар. Ренессансрал, тIурча, аькьлу-кIулшилул дунияллух мякьсса цила
жавгьар инсаннал чулухунмай буруган бувссар. Ренессансрал щаллава занакьулу
Яврупанавусса гьарца университетраву заллушиву дуллалисса схоластикалийн (4)
къарщиссар бивкIсса.
Схоластикалул яла агьаммур
бигар бивкIссар, гьарца хъанахъимур диндалул элмулийхчIин бувчIин бан ва
мунияту рувхIанийшиврул* далиллу*, хIуччарду бан. Схоластикалийнусса
пикри-зикрилул хьхьичI так ца масъала бивкIссар – ци пикри, ци асар, ци
тIабиаьтрал загьиршин* дунугу, ганинсса мисал мубараксса* луттирдаву лякъин.
Схоластикалийн бувну, гьарца иш багьаврин ва му щаллу шаврин хьхьичIара
дирхьусса дарс диркIссар. Бусурманнал хIадисру кунма, тайнналгу цала
мубарактурая* бивсса лувлякъурду бивкIссар, так гай дакIний битанни аьркинну
бивкIсса. Му кьяйдалий пикри-хиял буллалаврин сававрттал ва хIасиллал* дянивсса
дахIаву ляхълан аьркиншиву къадиркIссар, цанчирча гьарца идеялул кици
мубараксса луттирдаву бивкIссар, анжагъ тIитIа, ххуйну ххилтIу бува ва винма аьркинмур
лякъи. "Зат"- рая "т" экьи бувтукун, "за" шайсса
кунма, зат цурда дукьан дурну, ганил идея (за) личIан дайсса диркIссар ва ми
зарирттая (идеярттая), Й.Гьоьйзингал къатIурчагу, мюрщи оьрчIал кубикирттая
кунма, чIюй баврийну тIабиаьт ахттар дуллалаву къуртал дайсса диркIссар.
(Й.Хейзинга. Осень средневековья, Изд-во "Наука, М.,
Ренессансрал му чIюй цуппава
лекьан бансса аьщуйн ишан ларсъссар, хIарачатгу бивкIссар инсаннал пикри
хьхьичIва-хьхьичI дуниявийсса* чулухунмай бачин бан. Муниятур утти заманнул
элмурдал гьану Ренессансрал бивзшиврун ккаллисса. КIава Гьоьйзингал махъру
чансса баххана бувну, учин бучIир, Ренессансрал, "оьрму лирданану инкар
буллалаврил мугьали гужрацIа хьун бувну, махъунмай бачин бувссар",
"гьарзат цIудай щавщи бищун бувссар ва АьнтIикI дунияллул (Античный мир)
щалларагу эмаратшивугу шадсса кIулшилул цихьхьунна ларсъссар". (КIава лу,
л.368)
Ренессансрал
хьхьичIу-хьхьичIунми вакилтал хъинну мякьну АьнтIикI цивилизация ххал дигьлан
бивкIссар. Гьаман* муна му цивилизациялул цивппа чантI учин бувшиврун ккалли
буллай, га журалийн оьрму бучIан бан ччисса кьаст цалла хьхьичI миннал дирхьуну
диркIун тIийри, му заманнуйн Ренессанс кусса цIагу дирзсса (Ренессанс тIисса
паранк* мазрай утта буккаву, мукъучIа махъ бивхьуну учин, цIубуккаву, цIуницIа
баву тIиссар). АьнтIикI Грециянал луттирду ккалай, магьирлугърал ассарду* ва
гьайкаллу* ххал дигьлай, Ренессансрал ва Гьуманизмалул(5) аьлимтал, аькьилтал,
магьирлугърал* касмукартал инсаннаха зун байбивхьуссар. Мунияту миннал ассардаву*
чIяруну ишла хъанай диркIссар Грециянал ва Румуллал* путпараст* диндалувасса
сипатру. Бюхълай бур учин, цивппа бухлавгун, азаруннияcса шинну ларгун махъ,
яризаманнул* грекнал Яврупа чантI учин бувссар, куну. Грекнал маданиятрал*,
тIурча, "щаллава гуж буруган бувну бивкIссар так ца мурадрах – инсан
тIабиаьтраву кутакрай итан, цала инсансса мяъна гужлан дан, цIакь дан, – тIар
шивиццарнал аьлимчу Андре Боннардул. Гьамин* муниятур чIявуну учайсса грекнал
маданиятрайн* гьуманизм куну, ва мукун учин ссихI дакъасса ихтияргу дур".
(А.Боннар. "Греческая цивилизация". Москва, издательство
"Искусство",
Му культуралуву цуксса лавайсса кIану
магьирлугьрал бугьлай бурив бувчIиншиврул, учинна так ца за: ттунна кIулсса
диннаву цурда цаннил Грекнал ва Румуллалмунил личIаннин, магьирлугъ, хIарпирай
хIарп дирхъуну учин, илагъийсса даражалийн диян дурну дакъар. Дунияллий дуцири
динналгу бур ахIрамругу*, мизитругу, килисардугу, магъаннугу* (мажусинал*
цIаракъатри), хIаврардугу* (синагогарду), буддистурал пагодарттугу. На я ми
динну, ягу миннул гьайкаллу* яларай дуллай акъара! Авай! Амма ми диннаву
магьирлугъ так диндалул къуллугъчири. Магьирлугъ цурдара илагьийссар, куну,
хIатта магьирлугърал гьарца журалул цила-цила зал уссар, куну, миннайн иман
дирхьусса ца Юнаннал (Грекнал) ва АьнтIикIийсса Румулал (АьнтIикIийсса тIий
аьщуйн щун буллай ура, цанчирча Византиянайнгу жувагу, цайми-цайми
миллатиртталгу Рум ва миккусса халкьуннайн – чIявучин грекнайн – румул учавай,
тIий) динну дакъа диркIшиву къакIулли. УрчIва Муза (ягу Муса), Зевслул, хъунама
заннал, душру, урчIва илагьат* (залдушру) литературалулсса, поэзиялулсса,
музыкалулсса, къавтIавуртталсса, тIиаьтIирдалсса, таварихралсса ва цайми
элмурдалсса ва магьирлугъиртталсса буллай бивкIссар. Миннай каялув дуллай
ивкIссар яла хIурмат буми залтураясса ца илагъ (зал) Аполлон. Мигу, миннал
кумагчитал – гунимфарду, сиренарду ва м.ц. – ялапар хъанайсса мина цIа дурксса
Парнас зунттуй диркIссар. ХIасил*, грекнал мифологиялуву щаллусса институт
бивкIссар магьирлугъиртталсса буллалисса. Мунийн бувнува чIалай бур, цуксса
агьамсса кIану буллай бивкIун бурив грекнал магьирлугърахьхьун, цуксса диркIун
дурив грекнал тIул-тIабиаьт, дин, оьрму инсантурах дуруглагисса.
Ренессанс дучIаннин
хьхьичIарасса Ухдянивмур Ттуршкуллиятрал (Постсредневековье, яъни Дянивми
ттуршукурдал заманнул ахирданийсса) литературалувугу инсаннаями пикрирду лавай
буллалисса кIанттурду хьунабакьайсса. Амма ми пикрирдал нижатра* личIисса дур.
Нигьал ва хьуллил дянив инсантал личIан бувсса оьрму ккаккан буллалисса замана
жуйнмагу ливккун махъ, та заманнайсса Яврупанал оьрму цайминнаннияр балжину –
кIа Заннайн! – жунма бувчIинссар. Дянивми ттуршукуллал заманнул хасият аьлтту
даншиврул та чIумал хъанай бивкIсса кунниха кув къалавхьхьусса ишру цачIу
бишинну. Та заманнай ца чулух буссар ттуршра шинаяргу лахъи лаглагисса
дяъвирду, Англиянаву шанма бутIул ца бутIа, Франциянаву сайки бачIи агьлу къир
бувсса тIаоьндалул* ва вабаъирттал* мугьалтту ва миннуцIун бавхIусса ккаши,
вамур чулух – кьинилул заллухъруннал
буллалисса кайпру, загълунсса мажлисру, хъатIив. Та заманнай ца чулух буссар
"къирият, намус ва ччаву" оьрмулул бакIдайдихьулун ккалли дуллай
бивкIсса багьадурахъул (рыцартал), вамур чулух – паччахIнал тах цайхва
букканшиврул уссил оьрчIру кIаралу ялув бивхьуну бугъ байсса лавмарттал. Та
заманнай ца чулух буссар цивппа зяр-бухарарал авалуву, мусил бавкьу
минбарданийн* лавхъун, лякьа маитадакьларди, чIюлушиннардал хъирив мабагьларди,
тIий, загьиднал* къабуккинсса вяъзарду* буклакисса кашиштал, вамур чулух ми
вяъзакартурал* мунапикьшиврул* гьалак ча бави, миннай махIатталвагу къахъанай,
пахъ багьну вичIи дирхьусса пакьир-пукьаратал. Та заманнай ца чулух буссар
оьрчIния тийнай тур щяв къадирхьусса багьадура, мулкидар*, хъус-кьинилул заллу,
цала бунагьру шюшинна, тIий, марххалттанул, микIирал бавкьусса ххуллийх,
укунасса давриш* куна, бачIва ччаннащал ацIния хъайсса гьантрай занай
мубаракнал* гьаттайн лагайссагу агьлу, вамур чулух "пиръаьн
къарихъулли", купричиталли (еретикталли) тIий, иквизициялул цана салахI
къаивзма ччучлачисса къавтIив. Та заманнай ца чулух буссар бюхттулсса, дакI
марцIсса, шагьват* буккаву къакIулсса (Платоннул зумунусса) эшкьи-ччаврил ялув
жан харж дан хIадурсса чиваркI, вамур чулух чIаравра АьнтIикI Румуллал*
императортурал заманнай къабансса зунарду буллали лирданахъул. Ми кунниха кув
къалавхьхьусса ишру сайки цачIувар цивппагу бусса. Гьай-гьай, та заманнул
хасият Ренессансрал заманнулмуния личIисса дур.
Схоластикалул заманнул
шаэртурал ва аьлимтурал луттирдайгурхха Юнаннал мифирдал сипатру чIяруну хьуна
дакьайсса. Амма гай сипатру дур "чарийн дурксса тIутIив" (Гьоьйзинга)
куннасса, гайннуву дакъар я тIабиаьтрал ххуйшиврия тIин-тIааьн ласласаву, я
оьрмулухсса гъира. СсалчIав хъяврин къаишайсса Франсуа Вийоннул шеърирдаву
кунма, га замана аьямну ябивхьуну бушиву къакIулли. Мунияту жула ихтилат
ингилиснал поэзиялия бунугу, парангналма* шаэрнал шеърирдайну му замана ккаккан
бан ччай бур. Вай шеърирду жунма ялагу Ухренессансрал (Постренессансрал,
Ренессансрал ахирданийсса) заманнул поэзия ххал бигьлагьийнигу чIарав бишин
хъинну лякъинтIиссар.
(Ламмамтурал* мазру цукун
шашан аьркинссарив буслалисса баллада)
Аькьравирал магъралусса агъулув;
Шуралув*, киражрав хансса, къуркъайсса;
Экьи наннинцIа дарцIан дурсса чIутIув;
Барулийх бутIай къирданув щарайсса;
Мурдал щинав, оьт-кIущалу шюшайсса;
Лахъай азар хьусса чурх биссулущал;
Дулагъирттащал, хъанхъа-татулущал;
Шатлул оьттув, загьрумансса дарманнав;
БурцIил, цулкIлул, чакъалданул сситтущал
Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.
Гьагълил ва кьюнурал бувцIу кунцIуллув,
Синттай ххутIив къаливчI ччиту аьллайсса;
Хьурхь нанисса напас хьу ттуккул зумув;
Ца асбакъул, ссайчIав рахIму къабайсса,
Ччюркканнарав, кьункьу-кьацIлива найсса;
Чулий шатри, папа оьрватIив, кьюрщалт,
Къулчча кIуллул мицI бивкI щунщуматIущал
Цаймигу дакIоьзаннурду ду щинав;
НякIултращал, оь хIачIай залилущал*
Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.
Сагъсса, загьру бутIай гюрзалул цIумув,
Цув ккаккангу нясив къабаннав, чайсса;
Даллакнал* оь бищай тясравсса оьттув,
ЛухIишиврийх щюллисса сси бакьлайсса
Дусси кунма, зурул чаннай кьакьлайсса;
Зуна цал къабай, чин къашайсса ттуща
Ххуй душварал хьхьувай тяс буцIулущал;
ИчIуращарнил шюшай оьттал аццав;
Дахьра пIякь кусса агъиялданущал
Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.
Принц, ва шеъри, цамур зат дакъахьурча,
Вила кIибакIалу марцI бан бикIувча.
Амма цал ва ттул дуаьгу дацIаннав:
Мурдалсса дунгъузрал цциххилданущал
Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.
"Я заманай! Я адабият! Я
оьрмулул шадлугь!" – тIий, Ренессанс хьунадакьлай ур гьуманист Улрих фон
Гуттен. Оьрму цуппагу буллугъ хьусса ххай бикIан бюхъай къакIулманан. Юх!
Оьрмулул ахIвалдануву личIисса тапават хьун дурассар. Амма Ренессансрал циламур
лукьма* лавсун бувкIссар – му оьрмулухсса мякьри, му оьрмулухсса мякь,
хьхьичIава кунма, бунагьран ккалли къабуллалавур.
Гьалбатта, Ренессансрал яла
гьунар буми, итххявхми инсантал гаксса бунияласса къанчпараснал* дин
хъярч-махсара куннасса, хIазсса магьа куннасса Юнаннал диндалух (6) (ургу
сонетирттах №№ 153, 154) даххана данну, тIисса кьасттирай къабивкIссар –
Ренессансрал ишккаккултгур хъинну Заннайн дакI тIайласса къанчпараст* бивкIсса.
Анжагъ инсаннал авадансса тIабиаьт ххал дигьлай, ганаха аякьа ххишала дуллай,
ганал аьркинлугъру щаллу дуллансса ххуллурдах луглагаву гьарза
дуллалаврихаригур цив зун бивкIсса.
Идавсил Марияннул РухIуллагь
Эса МасихI* увсса хавар хьхьилул лавсун бувкIссия, тIар. Яврупанаву
Ренессансрал замана байбивхьушиврул хавар бусласисса хьхьилун ккалли дан бучIир
сонетгу. Ва журалул назмурдал къалип жунма хъинну ишлассагу бакъахьукун
(Дагъусттаннал адабиятраву мунияту М-З.Аминовлул "Тенденции развития
дагестанского стихосложения" – Махачкала, 1974 – тIисса луттирай бакъа
цичIав чивчуну бакъануккар), ца-кIива махъ бусанна цурда сонетрая.
Цавайннал, сонетру
хьхьичIра-хьхьичI Провансуллал трубадуртурал ляхъан дурссар, тIар. Амма
мяълумну цIа учин бюхъайсса цалчинсса сонетист ур Сицилиянавасса (Италия) ХIII
ттуршшинай ялапар хъанай ивкIсса шаэр Джакомо да Лентини. Сонетру чичлай
ивкIссар "Илагьийсса къямадия" чивчусса азгьунсса Алигьери Данте.
Амма эбратран бишай, математикалухун, нужум* элмулухун агьсса ивкIсса Оьмар
Хайям ваца цува аьлахъан рубаиртту чичлай ивкIсса куна, флорентиричу Франческо
Петраркал цалами элмурдая ливчIсса мажал дакIнин тIааьнну гьан баншиврул ляхъан
дурми сонетру. Ххаллилсса сонетру чирчуссар магьирсса хавардучи Джованни
Бокаччол, адабиятрал* ва магьирлугърал хъунасса кабакьу, Флоренция шагьрулул
кьатIлил хъуниссану* ивкIсса Лоренцо Медичил, жинийсса (генийсса) гьайкаллучи
Микеланджело Буонороттил, загьирсса* таварихчи Николо Макиавеллил.
"ПаччахIтурайх рищай нурша" тIисса чулий цIа цайн ларчIсса вирисса
публицист Аретино Пьетрол, тIурча, чирчуну дур вяйлив сонетирттал щаллусса
дастта.
Португалиянаву ххишала акъа
ххаллилсса сонетист ивкIссар гьалаксса дакIнил заллу Луис де Камоэнс.
Испаниянавусса сонетирттаву жунма ляличIи дизанссар Лопе де Вегалми.
Сонетирттал мяйжаннугусса кIилчинсса ватан дур Франциян. Лап исвагьисса сонетру
дуссар Пьер Ронсардул. Щинни къакIулсса аьсийсса* (бунтчисса) Шарль Бодлердул, "Оьбалдарал
тIутIал" авторнал, сонетру? Цури хъювсул къаантIисса чIава Артюр Рембол,
Поль Верленнул, Стефан Малармел сонетирттал?
Аьрасатнаву гьунар бусса
сонетистал бивкIссар А.А.Фет, К.Д.Бальмонт,
В.Я.Брюсов, М.Л.Волошин.
Англиянавун сонетру ларсун бувкIун бур Т.Вайет
ва Гь.Сарри. Амма ингилис бур цанналусса хасият дусса агьлу(7). Вайннал ларсун
дуркIмур сонет вайннан цанма ккаркмунияр личIисса дур. Къицци бусса ва цIана на
бусантIимунивур.
Классикийсса дагьми сонетру дуссар кIира
журалул: италиян сонет – ца-ца ххуттаву ацIния ца-цава мукъул ник (слог) дусса
ва паранг сонет – александрийсса (цанний 6+6, гамуний 6+7 мукъул ник дусса
ххару лагал* хъанахъисса) шеърилий чирчусса.
Сонетрал лагру 14 ххари: кIира катрен (катрен
мукьва ххуттая бувсса шеърири) ва кIира терцет (терцет шанма ххуттая бувсса
шеърири). Цалчинмур катрендалуву бусайссар тезис ягу пикри бахIаву, пикри
щащаву, кIилчинмуниву буссар тезисрал лябукку (ягу укунма лябукку учайссар),
цалчинмур терцетраву – антитезис, тезисрайн дандибацIу ягу кульминация
(бакIпикри), кIилчимнуниву – синтез ягу пикри ябишаву, ттирихIаву. Классикийсса
сонет рифма дакъасса къабикIайссар. Рифмарду укунсса дуссар: италиян сонетрал
катреннаву АВАВ АВАВ ягу АВВА АВВА ва терцетирттаву СДС ДСД ягу СДЕ СДЕ; паранк
сонетрал катреннаву – АВВА АВВА ва терцетирттаву ССД ЕЕД ягу ССД ЕДЕ.
Ингилис гьарца иширттаву ляличIисса ххуллу
ласайсса халкь бур. Ингилиснал литературалувугу цанналусса тура* дургьуну дур.
Масалдаран, сонетругу бигьа дурну дур. Ингилис сонет шанма мукьххуттаягу, ца
кIиххуттаягу щаллу хьуну дур. Цалчинмур мукьххуттаву пикри бахIаву (щащаву)
дикIай, кIилчинмунивугу, шамулчинмунивугу бикIай пикрилул лябукку, кIиххуттаву
– пикри ттирихIаву. Ингилис сонетрал къалип бур 11-10 мукъул никирая хьусса ва
ва кьяйдалийсса рифмардугу дусса: АВАВ СДСД ЕЖЕЖ ЗЗ. Гьаман* муна му
пурмалийсса сонетрури чичлай ивкIсса Вильям Шекспиргу. Укунсса сонетрайн
ингилис сонет бакъа Шекспирдул зумунусса сонетгу учай. (На шикку бигьашиврун
сонетраву чIурчIаврду дикIайсса кьяйда аьч къадав, му жула лакрал шеърирдаву
яла агьаммур кIану бугьайсса загу бакъахьукун.)
Вай кIицI ларгсса сонетирттал
хахру бакъа утти заманнай сонетру цанна ччикун рифма дирхьунугу чичай, хIатта
"кIяла шеърирдай" (рифма дакъанма) чирчумигума дур.
Дагъусттаннал поэзиялувун сонет хъинну махъ
дагьну дур. Ттунма кIулссаксса, Дагъусттаннай цалчин сонет чирчума Чаринхъал
МухIуттин ур. Ганал чивчуну дур 1917 шинал "Зунттал чявхъа" ва 1921
шинал "МакI" тIисса сонетру (М.Чаринов. "Оьрмулул кIюрх",
Дагкнигиздат, Махачкала, 1984). Мадарасса сонетру чирчунни Р.ХIамзатовлул кIяла
шеърирдай. Учин мукьун, сонетру чичавриву дагъусттаннал шаэртураву яла
хьхьичIун бувкми лакралми бунуккар. Ххаллилсса классикийсса сонетру чичайва
МахIаммад-Загьид Аминовлул. Гьарица лакрал щархъурдая ца-цанния ца-ца сонет
чирчусса жуж хIадур буллай ур Руслан Башаев. Махъ ппурттуву тамансса сонетру
чирчунни "кIяла шеърирдай" Мирза Давыдовлул.
Утти лахъи бакъасса ссапар
бахIинну Вильям Шекспирдул сонетирттавун. ЧIявуминнан Шекспир, драматург
хIисаврай акъа, шаэр хIисаврай чанну кIулну унугу, гьарцаннан балжисса за бур
ганал драматургиялуву бюхттулсса, гьаваслансса поэзия бушиву. Му бакъассагу,
элмийну ххал бигьлагьисса асардаву* сонетирттаяминнул ккалданул
"Гьамлетлуяминнул" хъиривмур кIану бугьлай дур.
Шекспирдул сонетирттаву яла
агьамма герой ур "на", лирикийсса герой. Га цува Шекспирди ягу
цамари, тIисса бусрав чансса ихтилат жува къабулланну. Бур цаймигу геройтал:
жагьилсса дус, ччисса (ягу, критиктурал къатIурчагу, "лухIипурщисса
дама") ва шаэр-ччалличув. Вай шамагу цалагу сахIналийн (сценалийн) цивппа
буклай бакъассар. Цалагу ихтилат буллай ча бикIави, зу укун укунни, тIий,
гайннал махъру цалла зумувухчIин ягу хаварбусул цанма ччан бивкIсса куйливагу
буслай бакъассар. Мукун бунугу щаллагу драмалий миннаяссар лирикийсса геройнал
гъалгъа, жагьилсса дуснащалсса ва ччиссаннущалсса ихтилатрая, миннал дурсса
къеллансса жавабирттая, миннунсса реакциялия щаллу хьуну буссар щалла драма.
Мунийн бувну, ми шамагу жуна кIулли так ца чулуха – хьхьичIунма геройнал
яруннивухчIин. Жунна гайннал къеллу даврил сававртту чIалай дакъар. Мунияту
учин бюхълай бур, щаращувун буруглагийни, щаращул чIандалуцIун жулла лажингу
ххал шайсса кунна, гайннал сипатирттащал лирикийсса геройнал цалламур сипатгу
хIала дизлай дур, куну. Мукун бунувагу, шаэр муксса виххьунну гайннал тIуллу
аьч дуллай урхха, гай мяйжаннугу дурсса тIуллу дакъахьунссарча, ххан диркIсса
духьунссар, тIисса щак буккул бакIравун бухлайвагу бакъар.
Ца биявав вай геройтал?
Мяйжаннугусса инсантурая чичлай иявав Шекспир, ягу вай жям дурсса ягу ляхъан
дурсса сипатрурив? Вай суаллан жавабру дуллай, хъирив къалалланну, му хъинну
ялув бавцIусса специалистуращагума бан къабюхълахъисса за, на кунасса,
дачIрасса дагьанттул цIалцIилущал Шекспирдух уруглагисса дилмажнаща му масъала
ахттар бан шайссарив?
Ми геройтал, цума цу уссарив,
кIул бан хъиннува захIмат буллай бур, сонетру цумур та чирчуссарив, хъирив лаян
къабюхълахъаврил. Сонетирттал номерду, тIурча, личIисса хъирив лаявурагу
къадурну, бивхьуну бунуккар. Ми номерду хронологиялул чулуха тIайлану чичин
кьаст лахIаву, Гь.Роллинслул къатIурчагу, "аьдадасса хиялну бивкIун бур,
личIан тIийгу бур". Мунияту, ми "хияллугу" кьабивтун, занахьунну
сонетирттачIан.
Жагьилсса дуснал нясав*
лирикийсса геройналмурнияр ххаллилсса бур, бюхъай хIатта цумуссагума*
(принц-герцогтураяссагума) бикIан. Аьлттуну чIалачIисса за бур, ва иш бавчусса,
бакIралгу ххуйсса жагьил ушиву. БакIрай ва шаэрнал гьайбатрал, дакI марцIшиврул
чулуха, ца эбрат куна, чIалачIи уллай ур (сонет №20). Амма жагьилсса дус
геройнах, ва цува дуснах куна, уруглай акъар. Га ссувайсса*, щарсса-оьрчI
бакъасса чIаважагьил ччиччинащал дусшиву дуллай, ччиччимунищал ччаву
кIидачIлачIисса инсан ур. ХIатта ваксса цайна иман дирхьусса лирикийсса
геройнащал ччалли уклайсса муттаэ-шаэр ванаяр хьхьичIун уллай, ххишалдаран,
ванаща ччиссагума зехлай ур (сонетру №40, 41). "Ина хъяврин унни дус,
бунни зуна, рухIирай хьуссар инава ивчIануксса щаву, инарив хъис пашман хъанай
акъара, ина муксса шадну урахха, ваца винма мюнпат, хайр бивсса хханссар".
Вай Роттердамуллал Эразмлул махъру ва жагьилсса дуснаясса махъру хханссар. Амма
Шекспир вай махъру цаягу геройнал зумув бихьлай акъар. Лирикийсса геройма,
кьурчIишиву кьюлтI куну, цала чIавасса дуснал дурсса лавмартшиву багъишла
дитлай ур. Ва цири? Вакссара алвагьссарив ванал дакI, юхссагу мукссава
захIматсса ахIвалданухьхьун иривну тIирив ванал, му лавмартшивугу дурхIуну,
"аьзизсса цурку хIалал итлатисса" (сонет № 35)? Гьай-гьай, бюхъай
цалчинмур суалданухьхьун "ди" тIисса жавабгу тIайласса дикIан. Амма
кIилчинмур тагьар тасттикь дуллаймургу тIайласса дикIан бюхъай. Лакралгу бурхха
ххаллилсса байтру, мунийнма бувну чивчусса:
Цими бидав буривав
Ва лакрал билаятрай,
Гьивулул бархIру
аьвну,
Гьунар кIул
бан къавхьусса?
Циксса
вирттал буривав
Дагъусттаннал
илданий,
Мискиншиву
ххихьуну,
Чувшиву
дан къавхьусса?
Шаэр-ччалличувная
сонетирттаву хIурматрайсса, ганал магьиршиврий мяшну гъалгъа тIаву дакъа, га
зия уллалаву цукунчIавсса дакъар (сонет № 80). Ганал магьиршивруя хIучI
бухьурчагу, бястлий уккан нигьа услай акъар, цанчирча му ччалданувусса увин чил
магьиршиврувунияр цалла дакI марцIшивруву душиву ванан мяълумну бур (сонет №
86). Ци бяст-ччал дянив бунугу, ччалличувнал чулухуннайсса ара щак бакъасса
алвагьшиврул даражалий дуручлачаврил лирикийсса геройнал кьимат хъинну гьаз
буллай бур. Амма ва пикрилийгу дакI дарцIуну бикIан бюхълай бакъар. Ччалли
увксса шаэрнал хIакъиравусса цала мяйжаннугусса пикри бусангу, ай-балики, му
цала жагьилсса дуснан салахI къабизан, му сававну танал цала дя зия къадан,
хатир къаличIан, тIий, хIучI тIий икIангу бюхъай лирикийсса герой – муксса дур
ванал цала дуснайн дакIнийхтунусса ягу мажвур*
увну дирхьусса иман.
Аьжаивсса ара дур геройнал
лухIипурщисса ччиссаннущал. Ва ара багьайкун дурчIиншиврул, жунна кIулну дикIан
аьркинни, цукунсса бакIрал ххуйшиву эбратну чIалай диркIссарив ингилисчувнан.
Жуллагу бурхха, мукунма эбратрансса ххуйшиву цирив, кIанийн дутлатисса
учаларттугу, балайрдугу. Масалдаран, учай: "Аллагьнал буруччиннав кусасса
чувнаягу, урисса хъанниягу". Яла жучIава чIявуну бикIайми яру шархь ницIал
рангиралми ва щюллими бунува (хIатта някI яругума жучIава лухIиминнуяр чIявур),
"лухIи тIутIул ярунния" балайрду тIий бикIару. Гьай-гьай, ва
баргъбуккаваллил шеъриятрая* бивсса асар бухьунссар. Лажин-чурх кIялашиву
бакIрал ххуйшиврул лишан дур жучIара: "КIяла чинилул чурх", – тIий
бикIай фольклордануву. Тти ва суратрай "кьалантрал иттацIанттугу",
"бяълилул мурччивгу", "лухIи хIаллурдугу" барча, жулла
хьхьичI дацIантIиссар эбратрансса ххуйшиву.
Агарда му суратрай
"лухIи хIаллурдан" кIанай "мусил пар бусса" чаннасса –
ттурусса ягу чIяйсса – чIарагу (ингилис мазрай хIатта чаннасса учингу,
ххаллилсса-ххуйчча учингу цава ца махъ ишла бай), някIсса яругу бухьурча, му
ххуйшиву та заманнайсса ухссавнил агьулданул эталонну ккалли дан бучIиссар (8).
Шекспирдул геройнан, тIурча,
эшкьи хьуну дур лухIипурщисса хъамитайпалух. Вагу цанма ххуй бивзсса
хъамитайпалуя, анжагъ цанма ххуй бивзмуния куна, гъалгъа тIий акъарча, цанна
ччан хьусса ххуйшиву эталондалул даражалий дацIан дурну, га цала заманнул
цинянналлагу иман дирхьусса эбратрансса ххуйшиврийн данди дацIан дан нигьа
услай акъар. Шаэрнащагу бюхълай бур лякъин му бюхханну бувчIин бансса, оьрчIи
бакъасса, амма вих хьунсса махъру (сонет № 130 ва цаймигу). Вай сонетру
ккалаккисса чIумал, дакIнийн багьай Бух Аманатравусса* махъру: "ЛухIинугу
ххуйссара на, Кьидардал чятирду кунма, Сулайманнул пардавртту кунма"
(Библия. Книга песни песней Соломона. Гл. 1.4).
Амма аьч хъанай бур цамургу
за: ччисса ванайн тIайлану бакъар, ванил магъру ванал цала дуснащал дур.
Мукунсса тIулданул дакI дуккан данссар ягу сситтувун утанссар. Амма герой цала
дус "ясирдануща ххассал анмур" буллай ур, яла цува ххира а, тIий, ягу
ххира мишан да, тIий. Ялагу цIуцIаву оьнийн дурккун, лагьу-лахъунттахун агьай.
Ва куццуй кьачIа хъанахъаврилла гьартанну, аваданну, чIюлу къадурну, сайки
баябур дурну, хьхьичI дихьлай ур Шекспир цала геройнал хасият.
Укун ххараххуппасса драма
буллай ур Шекспир сонетирттая. Ва драма драманува къурталгу хъанай бур.
Трагедиялул ахирданувугу, кьурчIисса дунугу, рахIатшиву дучIай.
"Лир-паччахIлуву" ва "Гьамлетлуву" ххуй-ххуйсса вирттал
литIурчагу, оьбалагу бух шай. Къямадиялуву му рахIатшиву талихI бусса дикIай.
Шекспирдул сонетирттай чивчусса драма оьрмулува буцан бувсса парча бур, мунил
ахир, мяйжаннугусса оьрмулувугу кунна, ччанарккунура личIлай дур. Сонетирттал
аьлтту буллай бур ххияллу ва аьдлу бакъасса оьрмулул хIакьикьат* цалийн
къадукIлакIисса куртIсса къумашиву, миннул дянивсса хъяклу дазин
къабюхълахъисса дардисан.
Чув дур Гуттеннул бакIрайн
ларсъсса "оьрмулул шадлугъ"? Чув дур Эразмлул, хъунма хIал къавхьуну
бучIантIиссар, тIисса "мусил замана"? Юхссагу, лагмагу бувккун, Оьмар
Хайямлул тIимуниннув жува зана хьусса:
Аькьлулул, адаврал
хьхьирирду хьуми,
Аьламрал*, элмулул
цIурттину хьуми,
Ва хьхьунил цIаннава
буккан къавхьуну,
Лавгунни, магьригу
бувсун, аьрххилий.
Мура щялушиврия гъалгъа тIий
ур Шекспир сонет №123-ний.
Дуккияра сонет №66. Ва сонет
ккалаккийни, кIа нукIува кIицI лавгсса Вийоннул баллада дакIнийн багьай. Вийон
мура аькьувалия кьурчIисса махсарттай, рихшантирттай чичлай ур, ваца цува
кьякьлухун ишай оьрму кьякьлухун бишин ччисса куна. Шекспир, тIурча, дунияллул
аьдлу* тти бучIан хьуви, яла биян хьуви, тIий, кьадармур къачIалачIи мишан
дуллайгу ивкIун, цакуну, пицIу пIякь кусса куна хьуну, виуцIин увну диркIмур,
вах учин дурну, рутIлай ур. Вийоннул ххуй оьрмулийн умудвагу бивкIун бакъар,
Шекспирдул гьарца ххуттаву, тIурча, пIякь бивкIун чIалай бур гъюжу бувксса,
оьттул нанисса ният. Огь, хьул кьувкьусса алвагьшивуй!
"НицIал махъру нани" Шекспирдун цири ливксса, къумасса иттахбищурду буллан? Жува байбивхьуру Ренессансрая, Гьуманизмалия, бувкIру къурчIисса ахирданийн. Вар, укунсса ахир я РенессансрацIун, я ГьуманизмалуцIун дархIусса дакъархха? ТIайлассар. Му эпохалулла ахирди дуркIсса. Мура ахирданийн букIлай бур Шекспирдул цаймигу ассарду*. Мура му дакъарив Микеланджелол Медичил гьаттай дурсса гьайкаллал мяънагу? "Ва кьадар заманнай ца бюкь хьун хьурдай", – тIий ивкIссар та цала гьайкалдануясса сонетраву. Миннал кIинналлагу – цаннал Ингилиснаву, мунаяр хьхьичI ваманал Италиянаву – Ренессансрал замана къуртал хьушиву чIалачIи буллай бур.
Вай захIматсса суаллансса
жавабгу дур сонетирттаву. Мунийн бувну кIицI лаганну сонетирттаву пIякь ивкIун
къачIалайнугу, щак бакъа усса "герой". Му ЧIунни. Цирда сонетру,
вайннувусса персонажру, ххалуйх кюршант кунма, ЧIумуйх лавххун бур. Сангарду*
дуклай, дуснал жагьилшиврул лагма дургьусса ЧIумул (сон.№15), рухI думур
тIутIайх дичингу дурну, яла дугу-дюкьайсса Ханакьар ЧIумул (сон. №19), дурагу цIа
кIицI къаларгнагу, ялагьан дан къашай ххют кунна, Кьадар кунна, ялув дарцIусса
ЧIумул, цIуссар, тIий, бух агьрамру* (пирамидартту) хьхьичI бацIан буллалисса,
таварихри, тIий, анавархъиндарай ляхъан бувсса щялмахъ бусайсса ЧIумул
(сон.№123) хьхьичI шаэрнал цала бух бан къашайсса поэзия бацIан буллай ур.
Укун, къадучIарчагу Гуттеннул
тIисса "оьрмулул шадлугъ", ганала увкусса адабият, га адабиятрацIун
ххаллилсса магьирлугъ: Рафаэллул суратру, Микеланджелол гьайкаллу, Брамантел
чIалъаьрду, Раблел хаварду, Монтеньннул философия, Дантел шеърият*, Шекспирдул
пьесарду ва сонетру ва чIявусса цаймигу ассарду* кьабивтссар Ренессансрал.
На дакI дарцIуну учин бюхълай
ура, Вильям Шекспирдул сонетру, Кьуръандалул аятругу кунна, ккалаккиссаксса
ялу-ялун ххуй бизайсса шеърирдур, куну.
Шекспир жуятува арх уллалисса ялун чIалачIисса тапаватшивуртту вана вайри: замана, манзил ва дин. Амма хъирив лалларча, ми тапаватшивурттаща жува Шекспирдул шеърирдацIа бан къахьунтIишиву загьир хъанай бур. Манзилданул ва заманалул ялтту Шекспирдул ассардул* ххарххи ларсшиву исватсса зат бур. Диннал дянивсса тапават, цамур за хIала къабувну, анжагъ сонетирттаву бумур ххал бигьлагьийни, мукссара хъуннасса дакъашиву аьлтту хъанай дур. Сонетирттал мадарасса дастталуву супийсса шеъриятрал* макьанну чIалай дур. Супийсса шеърият* цала бянив бивхьусса нахардавасса мукьва Шекспирдул поэзиялул хьхьирива чIявуну ялун личай.
Цачинмур – кIиккугу, шиккугу
тикрал хъанай дур тIабиаьт мукьра бакIдайдихьулия – аьрщарая, щиная, гьавалуя
ва цIарая – хIасул хьуну дуссар, тIисса аьнтIикий заманнул юнанчув Эмпидокллуя
шиннай нанисса философия (сон.№№44,45). (Гьай-гьай, му философиялул мархри
бикIан бюхъайссар Эмпидокллуяр ччянивасса ва машрикьрая бувкIсса. Амма мурихха
юнаннал миллатрал кутак – миннал цала маданиятрал ккаккияртту луттирдайн лахъан
дурну ва ирс хIисаврай махъсса наслулучIан диян дурну дур.)
КIилчинмур – сайки гайва
супийсса шаэртурал кунмасса ярагъ ишла буллай ур Шекспир дусная личIи шаврил
цанна дуллалисса къумашиву ккаккан дан (сон.№№27,50,51 ва ц.).
Шамилчин – гара цалла аьрщи
(яъни панасса чурх) аьрщарайн бувккун насувча, рухIмур дуснал рухIираву дяххан
дан щала гуж бишин ччисса лирикийсса геройнал нижатрая* чивчуну бур
сонетирттаву №№45,74.
Мукьилчинмур. Шекспир
сонетирттаву, Жамалуттин Руми цала дус Шамсуттиннун хас бувсса гъазаллаву*
кунма, ччаву бюхттул дуллай ур. Му бюхттул дан кIива чуртту бивхьуну бикIай, ца
– дус лахънийн лахъан ансса (сон. №№38,39) гамур – цала дянивсса манзил хъунма
баншиврул цала цува ссанчIав къаихьлахьаву, дуснал хьхьичI цала цува кьюкьин
уллалаву, агьан уллалаву, тIурча, супийсса шеъриятраву* дуснал кьимат лавай
баврил яла агьамминнувасса ца ххуллури. Му поэзиялуву дусшиву, ччаву муксса
камилшиврул* бакIрай дацIан дуллай дурхха, хIатта кIания кIихуннай жунна анжагъ
дачIрашиву, хавшиву дакъа дакъа чIалачIи дай. Му камилшиву* дур ваца зумув маз
бивхьусса накьичирттарисса чарил ахIрам.
Амма Шекспир ва рувхIанийсса*
поэзиялийну гьашиву дуллай акъар. Цуксса лавайсса даражалий дусшиву (ягу ччаву)
шаэрнал дацIан дулларчагу, ванал поэзия супийсса шеъриятну личIлай бакъар,
цанчирча ванал дусналгу, ччиссаннулгу ччима инсанналгу оьрмулуву вакссара
чIявуну хьунадакьайсса "дуниявийсса*" лавмартшиврул ва, гьаваллавух
занай къаивтун, аьрщарайн зана уллай ур. Ва "занашаврил" Шекспирдул
шеъриятравун* хъинну гужсса мяйжаннушиврул ццихь бутлай бур.
Ингилиснал мазрая таржума
буллалийни, мадара захIмат шайсса за бур вайннал мазраву махъру хъинну кутIасса
бушиву. ТалихIран жула мазраву лахъи-хъунишиврул занакьулу бан къашайсса
мукъурттищал бур хъинну кутIасса, куртIсса махъругу, чансса мукъурттийну
чIивисса ляппачIрай хъинну ккуртта диркIсса пикрилул дулама ласун бюхъайсса
калимарттал никругу.
Шекспирдул сонетирттал хасият
вагу дур. Шаэрнал цава ца махъ чIявуну ишла байсса тура* дунугу (классикийсса
сонетраву вив мяъна дирхьусса махъру тикрал буллалаву къакьамулсса зари), цара
ца мяъналун чIявусса синонимругу ишла бувну бикIай. Жула мазраву цаппара
мукъурттил биялсса синонимру бур, гайминнул, тIурча, луглай лякъин жапа шай.
Шекспирдул сонетирттаву,
гьарцагу цала ассардаву* кунма, личIи-личIисса оьрмулул ххуллурдавасса:
диндалувасса, экономикалувасса, юриспруденциялувасса, этикалувасса ва м.ц. –
терминология гьартану ишла дурну дур. Ва мунияту, чанну ишла буллай бурчала,
тIий, лакку мазраву бусса махъру ца-ца бакъа буккан къабувну, мазгу мискин
бувну, Шекспир таржума ав, учин къабюхъайссар.
Хъинну хъунмасса кумаг хьунни
лакку мазрал тамансса пурмарду ингилис мазралминнуха лархьхьусса душиврул.
Масалдаран учин, сказуемое дузал баншиврул кумаграл глагол ишла буллалаву цара
ца дур кIивагу мазраву. Лакку мазраву, ингилис мазраву кунна, дур глаголданул
"Балжи дакъа ЧIун". Масала: "На изара", "На
изаварда". Аьмал хъанахъисса куц ккаккан байсса цамургу дур пурма: "На
даву дан най ура." Ва пурма мукъуй махъ бивхьуну, ингилис мазрая накьлу
дурсса хханссар. Вай ялттутурасса кунна чIалачIисса лащиннал аьтту буллай бур
аьмал дузал баву лаккучунангу, ингилисчунангу ца куцну бувчIлай бушиву. Му
бакъассагу, ми тагьардал авторнал позиялувусса бущи, темп ябан хъуннасса
хIаллихшин шай. Му, тIурча, таржумалуву агьаммур зари. Мукунсса ва цайми-цайми
сант дагьавуртту душиврул чIярусса сонетру хъинну кIанийн дагьан дан бювхъунни,
тIиссара.
Биялсса жапа бан багьсса
кIанттурдугу хьунни. Критиктурал мяънарду ххал дигьлагьаврийн бувну, хьхьичIми
126 сонет дуснаятур, тIар. "Ур-бур" бакъасса ингилис мазрай ми
дуснаятуссарив, ччиссаннуятуссарив балжи буллалаву цуксса щак бивчIанну дан
бюхъайсса даву дуссарив, аьлттусса за бур.
Оьруснал таржумачитурал, му
жапашиврува буккан къабювхъуну, чIярусса сонетру хъаннил адресрайн дурцуну дур.
Ттун, вай сонетру чувная дакъарча, хъамитайпалуясса дур, тIисса бусрав чансса
бястливух хIала ухлан ччай бакъая, мунияту на кьаст лахIав "ур-бур"
бакъанма дузал хьун, му кьяйдалий дусшиврул ва ччаврил дянивсса хъяклу дазин
ва, авторнал кунма, дусшиву ва ччаву ца шачIанттуй дишин. Шаттирахун кумаг бай глаголлу ишла бувну сказуемое дузал
байсса ниттил мазрай хъинну жапасса ишгу бия, бунугу, ва му масъала бакIрайн
ласав, щаллу бангу бювхъунни, цуксса усттарну хьуну бурив, ци кьимат бищун
бурив, тIурча, буккун цанма чIаланссар.
Шекспир таржума уллалийни,
яла хъунмур захIмат ванал пикрилул цинма бакъа хас бакъасса бущи ябан
аьркиншиву дур. Шекспирдул пикри мудан иминну, лугъатну*, ца тагьарну
(гидравликалул терминология ишла дурну учин, ламинарну, яъни къявхъ къаувкуну)
экьи нанисса бакъар. Ва бур, щирипIай хьуну, бишлашисса марч кунмасса,
азгъунсса кIургулттив* хьуну, нанисса мугьали кунмасса. Цава ца за бувчIин бан
Шекспирдул пикрилул му кIургулттуву ца-ца чIумал цаппара ккюрнитIайртту дай. Ми
пикрирду бигьа бувну бувчIин бан бигьар, ванал цала кунма, гьанагьи баннияр.
Амма муния Шекспир къашайссарча, Шекспирдуясса бусала шайссар. Шикку ттун
тикрал бан ччай бур ххаллилсса шекспировед А.А.Аникстлул махъру: "Поэзия
Шекспирдун хIаз, меххитIуллисса дялахъру бакъарча, инсаннал ляхъан дурсса
зарирттаву яла хьхьичIунминнувусса цаннин ккаллину бур." Ванал сонетру
таржума дуллалийни, чIявуми дилмажтурал ми пикрирду рахIат бувну, лялиян дан
бигьа дукралийн кIура баен бувну бикIай. Нагу цаппара кIанттурду бигьа бав,
цалчин, лакку шеъриятрал* хасият хIисавравун ларсун, кIилчингу, пикри бувчIин
захIмат машарача, тIий. Амма ванияр куклу барча, Шекспирдул азгъунсса,
буца-буцарисса мурчая иминсса чIаракIлу хьун най дия.
Мува му пикрилий авцIуну уссия, таржума буллалийни, ттун ххишала бакъа хъунмасса кабакьу бувсса Ккурклиятусса ХIусайнхъал МахIаммадлул арс Башир. Башир хъинсса Шекспир кIулчу ур. Ванал цалагу ингилис мазрая оьруснайн ххаллилсса таржумартту бай ва ингилис мазрайва тIааьнсса шеърирду, балайрду чичай. ХIасил*, магьирсса гьунарданул заллу ур. Цувагу Дагъусттаннал пачахIлугърал университетрал роман-герман мазурдил кафедралул доцентри. Дуцири сонетру, цурда ца лях гьан къадурну, хъирив лаллай, Баширдул кьимат бищун къашайсса захIмат бивхьунни. Жан цIуллу даннав цал! Лакку мазрал текст бувккуну, цала чIа тIутIимур бувсуссар лакрал шаэр Руслан Башаевлул. Чан къааннав цув!
Сонетру
Вила дакIния був дуссукъатта ттун
Ккаккан бувма, Шекспир, ина акъаяв?
Микку караматсса ца илгьан* бувтун,
Ттинин цIанну ивкIсса на чантI увкунав.
Мивуя ттун ккавксса оьсса лирдана,
Гьарзат пуч дувайсса – цан цIа ЧIун тIисса;
Дуснахсса ччавугу, сагъсса муданна,
Цув лавмарт унугу, муксса вин ччисса;
Мивуя ккавксса ттун вин эшкьи хьумур,
Ттунмагу, вин кунма, дакIнин аьзизсса,
Кьакьан був къандалул* рангсса чурх бумур,
Так вил яруннивух ттун чIалачIисса.
Тти ласи махъунмай ттун буллу асар,
КуртI-я вил асар, так ттулмургу марцIссар.
№ 1
Абад личIаншиврул ххуйшиврул тIутIи
Ххаллил рухIру жунна чIяру хьуну ччар.
Цилла ирс ядансса къадарча кьутIи,
ЦIана дюрхъумургу ЧIумул дирчIайссар.
Виллив так вищалла дур ччаврил икьрал.
Инава заллусса хъус-хъиншивруцIух,
Ца аски душманнал къабансса зарал
Буллай ура ина, щуну оьсса цIу.
Ина цIана ура хIакьсса чIюлушин,
ДуркIун лагай интнил мяйжансса мангъуш*,
Вила чIурукьшиврул къупливу ччуччин
Буллалисса вилла дугъришиврул гуж.
РахIму ба дунъяллий, ягу дурччушин*
Инара бюхъайссар сагънура дуччин.
№ 2
МукьцIалла кIи ххярххун, лагма дургьукун,
Сангарду* дуклай вил ххуй ненттабакIрай,
Варз-варз тIи дух аццайн дуклан диркIукун
ЦIана вий цIай-цIай тIи ххаллил яннакри,
Махънал вихь цIуххинссар: "Ххуйшиву ци
дав?
Лавг гьантрал ххазина чуври тти бусса?"
Вивбагьну лабивкIсса иттаври чиннав?
Дурвав ялурхъяву* цияр кьюркьусса?
Мунияр – ххаралий учин хьунссия:
"Вана ттул чIивитIу, ттуяту ивзма.
Ванавур ттул пахру ва ттул ххуйшия.
Вари агьилшиву хIалал дитанма".
Вил оь бякъин буллай нанисса чIумул
КIири буллантIиссар оьрчIан буллумур.
№ 3
Дагьанттуву симан ккаккайрив? – Ургу!
Хьунссар ххуйшивруцIа щалла дуниял,
ЧIа ку мурадрацIа нину хьунмургу,
Агар къалякъирча му цIудан мажал.
Щилли вил дюрхъу хъю сандакъул дайсса
Сахла* дуваншиврул цилла душшиву?
Я щилли цавува, гьаттал хIатIливу
Къабишинну, цала наслу буччайсса?
Ниттил хьхьичI авцIукун, цил ярунниву
Уссара ина ца интнил симанну,
Вингу лавг оьрмулул чIавахьулттиву
КкаклантIиссар вила мусил замана.
Ахир хъамаривтун, оьрму бутларчан,
ЛитIунтIиссар вищал вил сипат ва жан.
№ 4
Тири-хъири дара, ттул аьзизсса дус,
Виннагу ирсирай дуркIсса ххуйшиву.
Цина ччинан дулай тIабиаьтрал хъус
Хушрай, насиялун* – зана даншиврул.
Туну, ттул ххуй чIиппир, цивана ина
Буржирай ларсъсса зат винна дитлайсса?
Хайр бакъа пайдачий*, цукунна винна
Диртмунил авадан ина къаайсса?
Вищала инава маша байхьувкун,
Мюнпатгу бухьувкун мунин лавхьхьусса,
Цукунни, ссят дирну, тIалав дурувкун,
Вихь цичIар дакъасса махъун дирхьусса?
Хайр къалавс ххуйшиву гьайсса вищаллар,
Хайр лавсмур яшайссар – лахъан вил бигар.
№ 5
Ссят дучIай, ссят лагай – мунил магьирну
Яруннил хьхьичI дишай хIакьсса ххуйшиву;
Му букIу-лагулул оь зулмулийну
Бирибат хьун дувай кIа ххаришиву;
Гъи лур дурну дишай оьсса кIинтнилу
Дигьалагру дакъа лечлачи ЧIумул;
МикIирал къаранкъаз марххалттанилу –
Ванийнни дуккайсса гьарца рухI думур.
Так хъункIултIутIул кIукI (хьурча му хьхьицIин!) –
Пюрундалувусса хьюму дуснакьлу,
Ххуйшивруща зевхху ххуйшиврул кици! –
Гъигу диркIсса дакIнийн дутлай дур хIакьну.
КIи дуркIун мукьахгу, жунна тIутIул щин
КIицI дуллайнна дикIай гъинтнил нацIушин.
№ 6
Мугъаят хьу кIинтнил сситтугъун* канил
Гъинтнил аргъирайсса вил жан къахьхьицIин.
Вила ххуй ххазина къалиян кIанил
НацIушиврул шуша аьркинссар дуцIин.
Мукун хайр ласаву му хIарам бакъар –
Вилламур хъуслияр дуркIсса ялунсса.
Вина арс уварча, му арсгу винар,
АцIа арчагурив – хайр ацIлийнусса.
Ттинияр ацIлийну талихI булурча,
Утта укканссара ацIийла ина,
Цири вин бан шайсса азардануща,
Дурну мукьах муксса буллугъсса мина?
ХIайпри вил ххуйшиву, маацIара тарс,
Варисну* вин хъинссар кьакIилуяр* арс.
№ 7
Машрикьраха* гьаз хьу цIаран лархъ бакIрал (1)
БувтIукун дунъяллийх рахIмулул чани,
Гьарца рухI дусса зат кIа мубаракнал*
ХьхьичI икраннай дикIай, дагьну суждалий*.
Ссурулух гьаз хъанай, кьудрат цIакь хъанай,
Дяссавруннайн Бургъил буллайни меъраж*,
Азарахъул яру тамаша буллай
БикIай ккаккан кIанил ятIул мусил таж.
Амма ахттакьунмай, Бургъил гуж ласлай,
ГужрацIа хьу пIайтIун* дагьну дарчукун,
ХьхьичI мютIисса яру тти, хьхьичIа букьлай,
Буруглай бикIайссар цамур чулухун.
Заваллай буссаксса виламур кьуват
Ва сийгу дуссаксса, вина арс ува.
№ 8
ВичIан нахIу макьан, цанна пашманну
НацIу чIурдах ина вичIи дихьлайсса?
Ххари къаайсса зат ххира дан цанни,
Къащирив, тIааьннив цал вин булайсса?
Агарда вай синттал бавкьусса чIурду
Вин бюхлай бухьурча, чил талихI кунма,
Вийн ссувайну* ливчIсса вила базурду
Дяъвай бикIантIиссар ливчIун тIий оьнма.
ВичIи кIюла дува – бавхIусса хъинну,
Цаннил зумату ца бур макьан ласлай,
ЦачIун хьуну ппу, арс, ххарисса нину,
Ца чIуний тIутIисса хханссар ца балай.
Вай бавкьусса чIурдал жухьва тIутIиссар:
"Цувалу ливчIсса чув ссанчIав акъассар".
№ 9
Хъювхъу тIи къадан-яв аьсивсса щащар,
Ссувайну* гьан бувсса оьрму зиялун?
Агь! Агар лавмартсса бухьурча кьадар,
Щащар хьун багьанссар щалла дунъяллун.
Щащарсса дуниял тIунссар леххаву,
КъалирчIун тIий вия лярхъусса ца рухI,
Гьарица щащарнин цила оьрчIаву
ЧIалан бикIавай тIий ласнал чурх, яру.
Исрап* дурмур хъусгур дусса дунъялий –
Му хъуслил заллухъру так баххана шай;
Ахир шай ххуйшиврул, гьарча зиялий,
Хайр бакъа хъус лирну, заллугу лияй.
Цайминнах дакIниву ччаву къадайма
Му хаинни, яла хIая дакъама.
№ 10
ХIая! – Уссарив вин ца цучIав ччисса
Инава ххирасса лагма-ялттунав?
Бусрав бакъа оьрму чийх бачIлачIисса
Вин – мяйжансса за бур – къаххирар цучIав!
Гьарзатрайнсса сситтул увгьусса ина
Вила сситтул ура инава ккухIлай,
БутIурай винна дуркI ххаллилсса мина
Аьян ура ритлай, цIудуллан кIанай.
ЧантI уку, на пикри баххана бан а,
Сситаралуяр* вин лайкьсса ччавурча,
Хасият аьчух да, ненттабакI кунма,
Ххуй хьунтIисса яла дакI-аьмалгурча.
Ттул хатир бувача, цIуукку, лажин,
Вилла ххуйшивугу лирчIссар яла вин.
№ 11
Чал* хъанай, меж бикIлай буссару жува,
Жува рухI дирхьума, тIурча, ляуклай.
Цуксса гуж бивхьурив жува оьттуву,
Муксса, дакI дарцIуну, га жулар чин шай.
Ванивур ххуйшиву, гуж ва аькьлугу;
КьатIув – ахIмакьшиву, дяркъу ва шинну;
Яла дацIантIиссар найннасса чIунгу,
Шаншинал (1) дунъялгу гьантIиссар лирну.
ТIабиаьтрал цина къаччинал, оьнал,
Оьккинал ахирда оьнийн дуккан дай.
Буллугърив щин дулай? – Сахаватлунан*,
Чумартну харж дурнан чумартну дулай.
Куцра, къалипра, тIий, увну урача,
Копияртту бища, бува хIарачат.
№ 12
ЧIун бусласи ссятрах уна вичIилий:
Ххал хьувкун хьхьунивун ярг кьини дюкьлай;
Ххал хьувкун арцул цIай чал* хьу хIаллулий
НякI банавшагу, аргъ ларгун, меж дикIлай;
Ххал хьувкун кIирисса бургъия ятту
КIучI бувайсса мурхьгу тти кIачIа хьусса
Ва щюлли урттуя дур кIуриялтту
Чурттуй дирхьу нуркIлул чIирттарайн дурксса –
Ххуйшиврул чумартну вин пишкаш дурмур
ЧIумул ссуй* данссархха, тIисса дард дагьай:
Укуннархха дирчIан ххуймур, нацIумур,
Цайминнул аргъ цинна дунура чIалай!
Ххассал къашайхьукун ЧIумул мухIлища,
Наслу ба – му цIакь бан хьунтIиссар вища.
№ 13
Ина инавану илукIу – вища
Сагъссакссарча шайсса му за буруччин.
Вилла нацIушиву чийхгу дачIирча,
Мури ахир хьуннин дайсса хIадуршин.
Ххуйшиву дуллуссар вин ижаралий*
Ккаккан дурсса чIумуй. Инагу дулун
Буржлувссара, ттул дус, мура кьяйдалий
Вилла нацIушиву вила наслулун.
Хъинни, оь бивкIулул сси ливкссия, тIар,
Ягу кьуру кIинтнил замгьардал къия –
Вар, муксса ххаллилсса къатта-къуш лиян
Битайххурав? Лайкьну ябан аьркинссар.
Авай!.. Я ттул ччавуй, арснал чинссия:
"Агь! Ца ххаллилсса ппу ттулгу уссия!"
№ 14
ЦIурттайнугу ккалай акъара кьадар,
Нужум* элму кIулли, хьунчагу учин,
Так цийнугу оь, хъин къабара ахттар –
Щавщирив бияйсса ягу дурччушин*,
Къахъирив агьара кIул бан, ци ссятрай
Гъарал лачIунссарив, марч бищунссарив,
Я цума паччахIнал ци билаятрай
Тирххандарайн агьлу биян банссарив.
Ттул кIулшиву дур так вил ярунниву:
Ттун загьир* бунни ми абадул цIурттал
ХIакьмур ва ххуйшия цадантIишиву
Вил ххаллил авладрал, вил ххаллил оьрчIал.
ОьрчIру къабарчарив, литIунссар – бувчIа! –
ХIакьмур ва ххуйшия вил бивкIулущал.
№ 15
Ттун хIисав шай: гьарзат лядуклайнугу,
Камилшин* душиву так лахIзалийсса*;
Ва сахIна* – ва оьрму – зат дакъанугу,
Цийн бушиву цIурттал илгьан* сиррийсса*;
Назсса* тIутIай кунна, ялурзуну* ссав
Жуйрагу душиву – лахъний битангу
Къудур хьуннин чурххав аргъирал шарав
Я, къабивкIсса кунма, бирибат бангу.
Укун оьрму цалийн къабукIлакIийни,
Ттул итталун дагьай вил жагьилшиву –
Хьхьунил дугьан дан ччай вил чанна кьини,
Къачагъ ЧIун ва Ажал ччалай бур циву.
ЧIумущал так ца ттул ччаву дур талай,
Вил оьрму жалгъа бан, цIулаган бан ччай.
№ 16
Амма, дуну махъ вийн муксса зидлий* ЧIун,
ВичIа дяъви бансса ци буссар сурсат*?
Ци дур дуккан дансса бивкIулул хьхьичIун,
Ва ттул назму дакъа, дурив цамур зат?
Вин гьарзат чIалай дур бахтлил бакIрая.
Лагмарив бур душру – тIутIив ххаллилсса! –
ХIарачат буллайсса суратчинаяр
Лащанну вил сурат дишин цив ччисса.
Вил гьайват, вил адав я суратраща,
Я санаэрттаща* цIудан къахьунну,
Вищарар уттара дан хьунтIиссача,
ЦIууклаку чил хьхьичI, тти улувкьуну.
ЛичIан ччай бухьурча вин уттавану,
Дихьлахьу суратру вила гьарзану.
№ 17
Гьанссар заманагу. Цур назмулуща
Вих ан шайсса яла, цIа дуллай вия?
Ссав барар, къашайссар бусаннив ттуща
Гьаттащакссавагу вил оьрмулия.
ХIарачатрай ура ххуттая ххуттайн
ТIайлану багьан бан вил камал* яру.
"Къавихра, – наслулул чинссар, –
шаэрнайн:
Идавсия чичин лайкьри вай ххару".
Тийннай данссар дух хьу хъахъи ларг чIапIив,
ВартIру бусай къужлун цив ккалли дурну;
На, хIакьссар укуну, чивчу махърурив,
Шавкьирал махъру бур, чинссар къудурну.
Ай, вил оьрчIгу икIан му чIумал чIарав –
Ганав ва назмулув ина сагъссияв.
№ 18
Гъинтнил кьинилуха лащин дур чивив?
Инания цияр хIалинна, ххуйра:
Мурчал кьатI дай майран ххирасса тIутIив,
ЧIунгу гъели гъинтнил чIирир хъиннура.
Жагь дащай, гъав лагай, оьлуркъуну ссав,
Жагь гьарзат ччуччин дай някI ссавнил
янил (1);
Гьич цалий къадацIай тIабиаьт тачIав,
Яла ххуймур затгу лиян дай кIанил.
Ххуйшиву ядуллай кар* къабиянну,
Вил абадлийсса гъи къашайссар кутIа;
Вил сипат, бивкIулул ххют къадагьанну,
Уттара дантIиссар на чивчу ххуттал.
Буссаксса инсаннан чани, ссихI зумув,
Буссар вай ххаругу, инагу вайннув.
№ 19
Ханакьар ЧIун, аслан ба михьирттацIа,
Аьрщарал лургъишин аьрщарав дучча,
Оьсса цIиникьрал кьацI бува ххутIацIа,
Цила оьттув фенинкс (1) лелуххи ччучча,
Дяркъугу, гъелигу дачин да ярглий –
Ччи-ччимур буллалу, ЧIун, кьаралдакъуй,
Гьарзат лиян дува ва дунияллий,
Анжагъ ца бур ттул вихь бансса тавакъю:
Агь, мацIуцIларда ттул ччаврил ненттабакI,
Мадулларда бухсса чIутIлих ций аьшру,
Даим личIувча кIа симан чанна бакI
Абадсса эбратну, мяш хьунсса наслу.
Амма ина дуснай къабарча рахIму,
Цув жагьилна яан дуссар ттул назму.
№ 20
ТIабиаьтрал цилла вин дуллу лажин,
Ттул ччаврил хан-бика, хъаннин лайкьри так.
ДакIгу вил иминни, хъаннил кунна, чин
Хьунссияхха, амма лавмартри цал дакI.
Цалнияр я чаннар, къалпшиву* чанни,
Чунмай бургарчагу – мусил ранг
дишай;
Чурх бювхъур, бюхъумур вил бур чаннаннил –
Лас кьякьлухун ишай, хъами хъяврин шай.
Вихсса ччаврил хъяврин цурда хьуну дур
ТIабиаьт, душ ляхъан банна, тIий диркIсса.
Ттунгу къаччиссия ялунххидурмур,
Ганилла на вицIа хьун увну ливчIсса.
Дула – хъаннин хIазран увну махъ ина –
Ттун ччаву, хъанниннив – ччаврил ххазина.
№ 21
Ттул лащин дакъассар та шаэрнаха,
Ххуй дирзсса щявсса ва някIсса ссавнийсса
Гьарзат гьавасланну чIюлушиннаха
Лащан дуллай, бювчIу махъру тIутIисса,
Ухьттанну бяс-ччаллий бургъи-зурущал,
Кьирил ва куртI хьхьирил марцI ттиркьюкьащал,
АпIрил зуруй цалчин дуккай тIутIущал,
Ссавниккурккал вивсса ххуйшиярттащал.
Агь, на бусан ити ччаврия хIакьсса,
Цила лякьлул оьрчIах ниттил куннасса –
Лащин дакъанугу ссавруннай лахъсса
ЦIакь дур къандиллаха* – марцIну чаннасса.
Баян нахIу махъру гай бити бусан.
Дахлай уххурав на ччаврия цIадан!?
№ 22
Щялмахъри дагьанттул – хъунав къашара,
Жагьилшиврул ва вил чIун архIалссаксса.
Вий ккавккукун ЧIумул гъай кусса щару,
Гъан хьуссар кьинирду ттул махъра-махъсса.
Вил щалла ххуйшиву, гьайват авурсса
Ва ттул къюкIлил ялтту лархсса лаххияр.
Ттул хъазамрав вил дакI, вилмунив ттулсса
Бюхъайхрав хъунасса икIан на вияр?
Мунихтуну, аьзиз, личIлулну икIу.
Вил лавай авцIуну – ца ттула акъа –
Ттининту на ивкIра, дуруччав къюкIгу,
Дайсса кунна ниттил оьрчIай аякьа.
КъюкIлия каласи, ттулмур дацIарча –
Ва ттун пишкаш дурсса ласун дакъарча.
№ 23
Къуркъа артист куна, къухъна ацIаврил
Роль, лархьхьуну дуна, дакIния дурксса;
АхIмакь куна, гужсса сситтул уцIаврил
Ссавур кIюла дурккун, ласу бувхIусса;
Маз бувхIуну ура нагу мукуна,
Эшкьилул ххуллурду ласун
къабюхълай,
Ттул мазрай дихьлай дур цIакьсса кьункьула,
Ччаврил кIусса асар дакIниву хьхьачлай.
Тти, вищал ихтилат ба, тIий, лу гьан бав:
Вев тIутIисса дакIнил ссихI дакъа илчи,
Ттул ччавугу ларсун, тIалав дан жуав,
Насувча, пасихIсса мазрал чаймур чин.
Букки ттул кьадагьсса ччаврил чивчумур,
Яруннин баян ттул дакIниву бумур.
№ 24
Вил ххаллилсса симан ттул дакIнил улттуй
Чирчусса суратчи – ва ттула яри.
Ттул чурххираягу хах хьуссар утти:
Суратрал магьирлугъ – перспективари*!
Ухьурча мяйжансса симан ккаккан ччай,
Усттарнавух ургу – гьунар ххал бува (1).
Вил ярури бусса пюруннан кIанай
Ва лархъсса хъазамрал ттучандалуву.
Шайсса аьжаивну ххаллилсса даву:
Ттул янил дурунни вил хъинсса шакил*;
Чаннасса баргъ кунма, ттул хъазамравун
Вила я бурган ба, ва сурат ккакки.
Дарчагу ттул янил ваксса чIюлушин,
Цищава бюхъан тIий бакъар дакI дурчIин.
№ 25
Булуннав лявхъунан бахтлил цIуртталу
Жяматрал хIурмат, цIа, къуллугъ ва ххара!
Акъанугу на му талихIрал заллу,
Ттула кьадарданул ара на ххари.
Хъунисса принцтурал хъихъи лавсцири
Къяртри тIиртIуну бур, тIутIайх бивчуну.
Амма баргъ бугьарча, гай цивппа цари?
Пахругу бивкIуссар, цIагу дурччуну.
Азарва дяъвилий душман ххит увсса,
ЦIасса аьралуннал бакIчигумали,
Увххун, апатI хьуну, так цал ух хьурча,
Хъамаивтссар – щинни цув кIулсса яла?
Ттун буллумур арши абадлийсса бур,
Мугу вил ттухсса ва ттул вихсса ччавур.
№ 26
Я ттул ччаврил агъа, вичIан дишала
ЧIумуй диян даву – бигар бур ттуйсса.
Му дакIнийсса кIул бан гьан бав рисала*,
Аькьлу ккаккан бан ччай бакъар гьан бувсса.
Ттул бигар хъунмари, аькьлу нукьсанни*,
Ччива лайкьсса махъру язи бугьан тти,
Умуд бур, ттул кIачIа вакилтал янна
Вил чумартсса дакIнил лаххан банссар, тIий.
Гьай, аман, бюхъайхха талихIрал цIукул
ЦIимилийну цамур ххуллу ттун лякъин,
Вил хъиникIавугу мичча хъун хьувкун,
Ттул тIайлабацIугу ттуя къабяйкьин.
Микку сисивияв бусан ччаврия,
Муниннин багьанссар бакI кIучI дан вия.
№ 27
Увххун, багьтIатI хьуну, уттуишара,
Вай базу-базурду рахIат банна, тIий,
Амма щугълурдаву ссапар бахIара,
Бигьалаглагисса чурх буна шаний.
Навагу кьаивтун, бачай хияллу,
Бачай хIаж бан вичIан вай вежултраву*.
ЛипI къатIий буруглан бикIай ттул яру
МурчIунгу ххал шайсса хьхьунил цIаннавун.
МурчIи яруннил хьхьичI, дарс кунна, дацIан
Дай вил ххют хияллал, балглан ивкIукун.
Агь, дуцIай нурданул лухIи хьхьунил цIан,
Вил чаннасса симан ялун дурххукун!
Угь! Дяхтта вай чурххал базу-базурдал,
Хьхьувайрив кIулшилул ара азурда.
№ 28
Цукун зана бави на ттула талихI,
Ттухь му хайр ласунсса рухсат бакъани?
Хьхьу-кьини, кьини-хьхьу – мугурхха таммихI,
РахIат къадайхьукун хьхьунил кIу кьини.
Ттун аькьувалун дур ми дустал хъанай,
Хъамабитан бувну абадул зидгу*.
Ца зий, захIмат буллай, ца шикаятрай*,
Жува арх бансса бур гьарца цил хъитгу.
Хъин дикIан дан кьини чара вихь:
"Чаний," –
Дарщу ссав даруний, бара на щукру;
ЦIай-цIай тIи цIурттайнгу байсса икранни,
Вин липI тIий бушиврий хьуншиврул мукIру.
Так хьхьуния хьхьунийн лапра лухIир цIан,
Гьантри наниссаксса, хъуннар дардисан.
№ 29
Кьадар ва чил яру оьбикIлакIаврил
Арши бакъа ттул дакI дикIай къуманна,
КъюкIсса ссавнийн ура нахIакь леххаврий,
Ттуйнна нарагума дара нааьна,
ЧIа чин ччай ттуннагу аваданшиву,
Дуллусса куннасса вайми дустуран,
Хьурдай тIун икIара чил магьиршиву
Ххуй къадизлазаврил ттулламур тура*.
Ваксса ттуна нава къаччан хьусса ттун
Ина дакIнийн агьний, читIу кунна, рухI
Гьавасланну гьаз шай гъапулсса щяту
Ва ссавнил бухкIуллух дуцай санаъру*.
Вил ччаврил ттун буллу буллугъсса талихI
Гьич къабулавияв паччахIнал тахлих.
№ 30
Ларг чIумул дакIнийсри, ссудрайн оьвкуну,
Ттуввасса пикрирдал хьхьичI бацIан бувкун,
Дух дардирдал цIусса угьру тIи увну,
БувчIин бай: ттул оьрму бур оьнийн бувккун.
Му чIумал ттул хъатлу къаккарк янива,
Ккур куну, макь дачай ччаву дакIнийну,
БивкIулул дурччусса цIансса хьхьуниву;
Зумагу тIи ара хъирив кьурчIину.
Буруккиннал ххалуйх лахлай буруккин,
На ккалан икIара дардру цал ттигу;
КьурчIисса аьдадрал ара оьлукъин,
ХьхьичIвагу лавс багьа ласлай кIилчингу.
Амма, ттул дус, вия ца чансса хIаллай
Пикри буварчарив, ца дард къаличIай.
№ 31
Ччаврил гьавас бутай цинярда къюкIру
Дурччу ххай икIара вил хъазамраву,
Мива баяй ливтIу дустурал чIукIри,
Миву паччахIшиву дуллай дур ччаву.
На мубараксса* макь ччаврих динийсса
Миксса руртIуссархха вай яруннива!
Вай дустал, вай къюкIру, лиртIуссар тIисса,
Сагънура ляркъунни ттун вил дакIниву.
Дурччусса ччавугу сагъну ядурсса
Гьав хханссара ина. На ва ттулла жан,
Ттулла ччаву дачIлай, гьарнан буллусса
БутIри, цачIун хьуну, бивну бур вичIан.
Ттун ххира рухIру дур циняр вивура,
На вилгу, гайнналгу муниятура.
№ 32
Инава личIарча ттул аьпа баннин,
Ттул ттурчIайх дакьиннин гьаттал луххал къат,
Цал ялагу букки ттун ххира янил
Ттул ччаврил бивхьусса яхъасса ва хатI.
Биша ттулминнучIа ттуяр махъминнал
Чивчусса шеърирду, язи бувгьуну –
Магьиршиврул ялув бястри къачинна,
ХIакьсса ччаврил буссар ттулми чивчуну.
Ялар вичIан бучIан лайкьсса пикрирду:
"Ттул дуснал Шеърият* дюхълай
най дия,
Цикссагу банссия ччаврил шеърирду,
Цан оьрму лахъисса буллуссания.
ЛяличIишин ххирар ттун гьарцаннаву,
Вайннал – магьиршиву, дуснаву – ччаву."
№ 33
Ттун цимилгу ккавкссар бюхттул барзунттайн
Аякьалий кIюрххих Бургъил я битлай,
Мусил лажин ппай тIий щюлли бизанттайн,
Гъав лавгсса щаращайн мусил цIай бутлай.
Амма цал-цал дулай кIанил ихтияр
Цила симан дитан ттуруллул дугьан,
ЧумартшивруцIа дан ялгъуз дуниял,
Лажингу кIучнура дитлай хьхьичIа гьан.
Чумартсса чаннащал кIюрххил ххяххабаргъ
Мукунма хьхьичIава бивтсса ттунгуя.
Амма га бивкIун бур ца лахIза* анжагъ –
Ттуруллул бувгьунни утти кIа ттуя.
Ттул ччаврин зарал бан къашайссар мукун –
Дащайссар дуниял, ссавгу дарщукун.
№ 34
"ДаянтIиссар," – кувкун, вихшала дурну,
На ссапар бавхIуссар, дакъа лаххия.
Амма, хъирив ларну лухIи-цIан ттурлу,
Чявхъа-гъаралданул бунни ттуй къия.
Утти ва микIирал дарттусса лажин
Вил чаннасса тIинтIал дарчагу кьакьан
Ттул цирар – хьурчагу ттул щавурду хъин,
ЛирчIунни цIурхьа тIий ттуйрасса кьякьа?
Дард чIири къаданссар тти вин нач шаврил,
Духларгмур тавбалул зана къаданссар,
Къаччан бикIан бувнал хIайпру тIутIаврил
КIюла дурк вихшала тти къадазланссар.
Ччаврил ттиркьюкьину хьунни так вил макь –
Ччимур оьбалалух булун лайкьсса хIакь.
№ 35
Цал дурсса тIулуя машара пашман:
Ххалаххивгур бусса ххуй хъункIултIутIал,
Дугьайссар бургъилгу, зурулгу симан,
Къупливур дикIайсса, дакIоьзинсса тIал.
Инсантал бяйкьайссар, нагу мукуна:
Лащан баву дав вил оькки тIул кьюлтI дан,
Ттунна нава дуллай рушват*. Вин бунагь
Баннияр, ттун бигьар му хIалал битан.
Вий аьйми вил тIуллу дурчIинмур буллай,
Вийн къарщиманая хъанай чулбищу,
Ттунма къасалахIсса* машлухун агьлай,
Дяьви бур ттул ччаврил вийнсса зидлищал*.
Гьай-гьай – чара цири – дан багьай му къел,
Ттухава цурк бувкун аьзизсса цуркил.
№ 36
МукIрура, кIияну аьркинну бикIан
Жува, жулла ччаву дунугу цасса,
Мунияту ца ттуй багьлай бур личIан
Ттангъа, вил гьурттушин дакъа на ларсъсса.
КIирагу ччаврилгу хIурмат бусса цар,
Аммарив личIиссар жула энадру.
Миннуща зарал бан ччаврин къашайссар,
Дацирча дакъасса ца-ца тIий ссятру.
Ва ттуйрасса аьйлул ина къакьюкьлан,
Ина къакIул мишан нагу даванна,
Вищагу къахьунссар ттул хIурмат буллан,
Виламур бусраврайн ххют къадагьанну.
Ди! – Къабувнугу ттун ина ччиссара,
Вилмур ттул, ттулмур вил – сий жулла цари.
№ 37
Шад шайсса куна ппу, хъунав хьунугу,
Жагьилсса арснал був гьунарду ккаклай,
Нагу, кьадарданул аьрчча увнугу,
Ура вил хIакьшиврий, сийлий мяш хъанай.
Цумушиву*, аькьлу, ххуйшиву, авур
Ва цIуллу-сагъшиву – виву бур мяъдан;
Миккун жалгъа дурсса ттул ччавугу дур
Ттуламур хасият дуллай авадан.
Тти махIрум къашара, ссукьгу къачара,
Тти на вил ххютулу ура неъматрай;
Вия бив давлатрай гьашиву дара,
Ттун вил машгьуршиврул бутIагу гьашай.
ВичIа дикIай даим ччан диркIсса гьарзат,
ТтучIанмагу бияй мунил барачат.
№ 38
Бюхъайссарив, лажин, ттул Музалуща (1)
Ци-ци бухьурчагу ляхъан банна тIун,
БачIва чагъарданий чичин хIайп хьунсса
Асар вил ссихIирал буллай буна ттун?
На буккин лайкьсса за ляхъан барчагу,
Барчаллагь хьхьичIва-хьхьичI вихьва учин бур:
Вия чичин ци бур мазкъакIулнангу,
Ина дуллуну махъ хиялийсса нур?
ХьхьичIми урчIуннияр гужсса ацIлийну
АцIилчинмур Муза хьу ина яргсса,
Гьаз хьувча ина бувт илгьандалийну*
Чивчумур лахъшиврийн, ттинин къаккарсса.
ЦIа дай чIун дучIарча ттул Музалуя,
ХIакьсса ттул захIмат-я, шавкь – виятуя.
№ 39
Агь, шайссарив ттуща цIа дуван вия:
Ина яла ххуймур ттул бутIарахха.
Мюнпат цири вия цIарду даврия –
Вар, ми хъанахъисса ттуятурархха.
Гьая хIатта ца ва сававгумали,
Вия личIи дуллан ттул ялапаршин;
Яла бюхъанссия виятуралу
Ца вия лайкьсса цIа дуллай айишиин.
Агь, личIи шавумур дур оьсса азар,
Амма, кьурчIинугу цил буллу пурсат*,
Цал-цал нацIугу бай цил ччаврил асар,
НахIу бай пикрирду ва куклу дай ссят.
Цанная кIия ан ганил бай лахьхьин.
Ялар на дурсса цIа личIантIисса вин.
№ 40
Ласи ттул ччавурду, ласи, да, циняв!
Ци дусса ххай ура тти ттучIа лирчIсса?
Гьарца ччавур кумур ччаву ххай урав?
ЦIана вичIа думур хьхьичIрагур диркIсса.
Ва ттул ччаврил заллу ина ухьувкун,
Ччаву ишла даврий аьйб къадара на;
Муксса ччайгу буна, хъяврин хьун ивкIун,
Утти къачча тIурча, вийра аьйб данна.
На аьзизсса цурку хIалал ивтссия,
Дацирчагу щалла ва ттул пакьиршин.
Амма, энадрал був зараллунияр,
КьурчIиркьай ччавриву лярхъсса щялушин.
Зуначий, ччарча на ивчIа сситтуву,
Гьич къалякъинтIиссар вийнсса зид* ттуву.
№ 41
НацIусса щялмахъру, нахIу ихтилат,
Нагу хъамаивтун ларсъсса ихтияр,
КIири жагьилшиву, ляличIи гьайбат –
Гьалбатта, хьунссара ина тамахIкар.
ТIааьнссагу ура – мютIи анссара,
Оьвхъуссагу ура – лачIланссар мудан.
Хъаннил увманаща цуманащари
Хъин бивкI хъами шайсса сситтуй лихъан бан?
Гьалбатта, хьунссия вища яхI бангу:
Вила жагьилшиврий бишин мурия*,
Гужрай лачIлачIинал хьхьичIа укьангу,
Ва ттул кIилийнусса кьутIи къалиян –
Цищал, вил ххуйшиврул ясир бувгьусса,
Ва вищал, ххуйшиврул лавмарт хьун увсса.
№ 42
Дард хъунмур дакъар га ина буцаву,
Га ттун хъинну ххирар, хьурчагу учин,
Цил ина уцаву – мури цIуцIаву,
Вил ччаврицIа шаву – му бизай кьурчIи.
На лякъав вия аьйб лиххансса хIучча:
Ттун ччай буну тIийри, га вин ччан хьусса;
Га багъишла бангу бювхъунни ттуща:
Ттун ххираманахри цил ччаву дурсса.
Ина акъашаву хайр бур ттул ччаврин,
Га бакъашавурив – цув вин лякъавур;
Щукру бур цаннан ца зугу лякъаврийн,
Жапарив ттунмар – му на зуцIа шавур.
Амма – хIаз! – дуснащал на цава цара,
Мунияту ганин ххирама нара.
№ 43
Дяхтта, зат къачIалай на ккиз лагара,
Явш бикIлан бикIайхту, яру вих бургай,
МакIра ца чирахъну ина хьхьичI шара:
Чаннай цIан даркьуми цIаннай загьир* шай.
Вил ххютлил хьхьунил ххют чанна дуллайсса,
Вил чурххал хъиннура данссар кьини ярг.
МурчIи иттавгума чани бишайсса
Виясса нур яргри дяхтта чаннаяр.
Ци нур дишинавав ва ттул иттаву,
Мяйжансса дяхтта ттун ккаккарча ина,
РухI дакъа хьхьуниву кIусса шанаву
Вил ххют ххал шай хьусса ваксса мурчIи на!
Ина къаккавк кьини дуккай цIан хьхьунийн,
Хьхьугу кьинир ина ттун макIра хьуний.
№ 44 (1)
Пикри шайссания пана чурххая,
Манзилданул жува ябуцан къабан,
Вия чIу баяйхту архсса кIанттая,
Мугьлат бакъа вичIан иян бюхъаван.
Ина чун гьарчагу, ци билаятрайн,
Тапават дакъассар – мунил ци ишри?
Хьхьирирдал, кьирирдал тийхсса мурадрайн
Янил липI учиннин бияйссар пикри.
Амма, ца тIанкI дурну вичIан ияван,
Пикри акъара на – мури ттул къюву,
Мунил ура ивкIлай. Туну, цири бан?
Вай кIива бутIа бур гьарзану ттуву:
Аьрщи – аьрщарайнна на уккантIисса,
Щин – на рутIлатIисса макьри кьурчIисса.
№ 45 (1)
КIива цайми бутIа – гьава ва лама,
Лама му мурадри, гьавагу пикрир.
КIивагу бур вищал, на заллу уна,
ТтучIава къабацIай, ми оьну дирир.
Оьрмулул бутIрая кIива зиракми
Ччаврил вакилталну гьан бувкун вичIан,
ТтучIава личIай так кIива – цив кIуми,
Гайннул зулмулуллив бюхъай на ивчIан.
ВичIан тIайла бувкми ттулла куклусса
Чапартал вичIату зана бивкIукун,
Инагу ххал хьуну, ина цIуллусса,
Навагу дакIнийсса хавар бавукун,
Ххари шара. Амма цIунил дард дагьай,
Тти ци иш бурвав, тIий, дакI кьуцIу хъанай.
№ 46
Дяъви бур ттул къюкIлил ттул яруннищал
Вий тамаша бансса рухсатрал ялув:
Му рухсат цихьри, тIий, къюкI дур буллай ччал,
Му къатIайлассар, тIий, буклай бур яру.
КъюкI дур хъарду буллай, цилли ина тIий:
"КъабуругантIиссар, – учай, – вих жавгьар".
Дяъвикартал-яру, ванищал ччаллий,
Жавабкарнал махъру буллай бур инкар.
Пикрирдал дурунни силистта* цIакьсса,
Цинявппа хIуччарду бивхьуну цачIу,
ХIукмугу бувунни аьдилсса*, хIакьсса,
Дяниватугу бан ва бутIа-бачIу:
Яруннин дулун вил гьайбат авурсса,
КъюкIлин, тIурча, ччаву вил дакIнивусса.
№ 47
Ттул янил ва къюкIнил дур кьутIи цIакьсса:
Цаннин буллу кьисмат цамунийх бачIай,
Вих ялугьлай буний ттул я, вих мякьсса,
КъюкIгу ганищала дацIавай личIай.
Вил сурат байран дур вай ттул яруннин,
Му мажлисрайн оьвчай къюкIлийн хъамалу;
КъюкIлилгу ца шадлугъ циннагу хьуний,
Яруннищал бачIай ччаврил хияллу.
Вил сипат суратрай я хияллаву,
Инава архнугу, дур мудан ттучIа.
Вил сипат дуссаксса ттул щугълурдаву,
На ура гайннущал, гайгу бур вичIа.
Яру шанайнигу, хьхьичI дур вил шакил*,
Шанашисса ттул дакI чантI чин дай ганил.
№ 48
Гьарица мюрш кьай-кьуй аьнт дурну цIакьну,
На, ссапар бахIайни, бав гьаксса ургъил,
Вихшалдаран буслай, марцIссар, тIи махъру,
Ссуй* увну гьан къаан лавмартсса цуркил.
Арцу-мусияргу ххирасса ина
Хъун буруккин ттувун бувтунни, ттул дус:
Ччинал ка дияйний бур вил ххазина –
Ттул шадлугъ ва ттул дард – дацинссар вил хъус.
Нава лавкьу гьаржлув ттун къалякъара,
Гивур, тIий, ттул дакIмур дарцIуну дуссар,
ДакIнил куртIмур хIужра на вин цIа чара,
Гьангу, зана хьунгу вихьрар ихтияр.
КIа цIакь хIужралийнгу вихшала дакъар:
Хъуслил гьарица дакI дайхха тамахIкар.
№ 49
Ца чIумал – дучIарча му чIун агарда –
Вил къарязишиву ттунна кIул хьурча,
Вил ссавур духлаган дурну ттул аьйрдал,
Ина ххал бигьларча гьарица ттул ша;
Ца чIумал, ттух дахьва му баргъ – вила я –
Бивтун, аьжаивну ттул чIарах нарча,
Ччавугу ччавуну къалирчIун, ссая
Дард хьуссарив, балглай хIисав хъанарча;
Ца чIумал вих хьурча ва ттулла кIулши
Ттуяту вин мюнпат
къабияйшиврий,
Дай* кагу гьаз дурну, дарча мукIрушин
Циняр ихтиярду тти вихь душиврий –
Кьаити: "Къалайкьра ина ттун," –
уча,
Ттухь вил ччаву чIа тIун бакъа тIий хIучча.
№ 50
Цуксса къакьурчIирар аьрххилий унан,
Гьарца игьалаган авцIу кIаная
ЧIюхларча ва чIукIа багьтIатI хьу чурххан:
"Ваксса арх увцунна ттигу дусная!"
Увхсса ва авкIусса нагу бурттийсса
Балчан хIаллих най бур кIусса бущилий,
Цинмагу багьлай бур щак аьжаивсса,
Бурттигьу чIал хъанай чункIив акъар тIий:
Ласлай бакъар ганил мархь, на бивщусса,
Анжагъ ссибивзукун, хъит чай хъювсулну,
Ттун ттунма бюхлай бур ганил угь кIусса,
Ганин на бивщусса мархьнияр оьну.
Му угьлил ттул дакI дур дуллай оьлукъин:
Шадлугъ махъ личIлай дур, хьхьичI бур буруккин.
№ 51
ХIалал дитанссия гьаксса ттул ччаврил
Чал тарсъсса хIурхIашин, вичIату найни –
Мяъна цир вичIату дири уккаврил?
Никъа щун аьркинни вичIан ачайни.
Ссур баву ккаппану* чIалачIи чIумал
Га пакьир багъишла байма лякъайвав?
Бивгьуну нарчагу, бивщу марч кунма,
Мархь бищун гьуз тIийна нава акъарав!
Чалгу къабанссар ччал хиялданущал,
Бухьурча му хиял хIакьсса ччаврилмур,
Лехлай бачай бястлий му ламаращал.
Ччаврил ябухьгума буссар учинмур:
ВичIату нанийни, хIаллих бачувча,
ВичIан найни, тIурча, хъару ций хьувча.
№ 52
На хъуслил заллура, на ттуршамара*
КIула кIура дае – хъус хьхьичI хьунтIиссар;
Так гьаржа чIявуну на къатIитIара –
Нажагьшиврул тIааьн ябан ттун ххирар.
Мунийн бувнурихха тяхъа байранну
Шинал лахъишиврий так-тукну дусса,
Яхалий* надирсса* чартту усттарну
Буччайсса кунма, кIай ца-ца дирхьусса.
Вил аргъ ядай чIунгу хханссар ттул гьаржа
Ягу ххаллил янна мюхчан дай буцур*,
ЧIивисса мутталий так нажа-мажагь
КьатIув дуккан дайсса вив мюхчан дурмур.
Чанний – умуд бишин, дуний – хьун ххари
Каши ттухьхьун дулуй, дуаь вихари.
№ 53
Ссая бувссарвав, тIи ара вил чурххал,
Гьарцаннал дикIайсса ца-ца ххютрихха,
Вияту дагьлай дур миллион ххютал,
Лархьхьуссагу дакьар ца гамуниха.
Ургу Адонислух (1), куц бакъа вия
Дурсса сурат хханссар ганал ххуйшия,
Гьеленнул (1) чIаврдая тIар-ва-тIар бия,
Тти Юнаннай* шакил* вия данссия:
Ялун – инт, виварив – ссут ххуй дурччушин,
Ца ххютливу дур вил чаннасса гьайбат,
Гамуниву – дакIнил сахаватлушин*,
Гьарица къупливу ца-ца барачат.
Заннал гьар цIимилув бур вил базу. Так
Щил дуссар, вил кунна, хIакьну марцIсса дакI!
№ 54
ТIайлашиннаралмур накьичгу рутIи
Ххуйшиву ххаллил шай ляличIинура.
Цуксса авурсса дур ххуй хъункIултIутIи,
ТIааьнсса кьункьаллив ххуй дай хъиннура.
Аьйплуми тIутIалгу ранг тунтсса дикIай –
Кьанкь ххуйминнуяту личIи дакъассар,
Гъинтнил гъели мурчай ццуццуй тIий хъюлчай,
Къупру хIаясизну я-ябишайссар.
Так къачIалайнугу дур гайннуву тIал,
Гай ялун ххуйнугу, вива сакъатри,
ЛитIай ссанчIав дакъа. Кьанкь ххуйми тIутIал
Ажалдануватур дуккайсса аьтри.
Мукунна къалиян вил аргъ, ххуйшиву
Ми абад дуванна на ва байтливу*.
№ 55
ПаччахIтурал циняв гьайкаллал* мармар
Лахъи къалагайссар ттул назмурдаяр,
Вайннуву вил сипат тIунтIиссар пар-пар,
ЧIумул каниччул був кIялазурттаяр.
Гьайкаллу* дяъвилий эяллай дацIай,
Пасат бувну гьан бай усттарнал гьиммат*,
Гьич ччукъаччинтIиссар дяъвилул цIарай
Ххуттаву рухI дихьлай дурсса вил сипат.
Ххарххи ласунтIиссар ина ухьттанну
Оьбалдарайх бикIу, бивкIулийх бикIу;
Ккаккан бюхъантIиссар вища мяйжанну
Ахиратрайн диян нясивмур никгу.
Вай ттул шеърирдаву яхьу, дус, ина,
Бизан баннин жува кьияма кьини.
№ 56
Я ччавуй, чантI уку, уттагу дукку,
Ккаши-мякьлилнияр вил тия* байлссар.
Циксса диркIхьурчагу хIакьину дурку
Дукра, гьунттий лапва иштахI багьайссар.
Мукунна ччавугу: буччин барчагу,
Бувххун анкIа тIуннин, ккашилсса яру,
КьатIув буруглайнма буссар ялагу;
Ккик тIун къадикIайссар ччаврих мякьсса рухI.
Хъун хьхьирийн дуккувча цачIу бакъа ЧIун,
ЛичIисса зумардай жува кьабивтсса,
Жагьилсса лас ва щар, биян ччай цачIун,
Цаннайн ца ка тIитIлай, личIину ливчIсса.
ЛичIи хьу ЧIумун цIа кIинт диза ина,
Гъи шамлийну ххира хьуншиврул винна.
№ 57
На вил лагъ ухьукун, ттун вил мурадру
Щаллу бавунияр хьхьичIунсса цири?
Буюрдах ялугьлай гьан дурми ссятру
Ттул оьрмулув яла талихI бумири.
Сикъасай ва ттул дакI цIуру-кIуру бан,
Амру баннин ацIлай, чIун оьнна найни,
Цуксса кьурчIиссарив къабюхъай кIул бан
ЛичIишаву, ина ттухь "насу" чайни.
Къашай, къащи ккухIлай, вил иширттавух
ХIала увххун ачлай, ина чуври, тIун;
Къуману икIара на пикрирдаву,
Щищал гьан дайвав, тIий, ина вилла чIун.
На мяйжаннугура ччаврил авлия,
Вихь оьккир къачинна, ина ччимур ба.
№ 58
Заннал буруччиннав, на, вил лагь, нукар,
Вил хIаз-дялахърурдал хIисавртту дуллан.
Тания шийннайри ттучIа ихтияр
Дусса вил тIуллахун, вихун ахчилан?
ЦIурюкьлай икIара, чIу баннин ина,
Бакъа тIий ттучIава вил мажал, вил чIун.
Агь, дард духIай ссавур, ссал кабакьинна,
Ттуйра бювкьу байни, на угь-къак къатIун?
Ина винна чирчу бигардал сияхI* (1)
Ччийкун итадакьин бияла вихьвар,
Ччима багъишла ан, ччарча бан къия,
Мудангу ца вихьрар дусса ихтияр.
Ттул бурж, нану чиннин, вих ялугьланни,
Вил дялахърурдайгу аьйб къадулланни.
№ 59
КъадикIайния махъ цIусса ца цичIав –
Тти тикрал хъанайссар танира хьумур –
Цуксса ялурхъяву* нярай шайривав,
Цил ляхъан буллайни ччянива кIулмур?
Бургьил ца ххюттуршра лагма буккаву
Зана дуван хьурдай, на тIун икIара,
ЦIуницIа урувгун бух луттирдавун
Буккин ххуйшиврия чивчусса ххару,
КIул бан вил куннасса сипат дунъяллун
ТIиртIукун, аькьилтал ци тIий бивкIссарив,
Ххуймигу цумирив – жуварув, гайрив,
Юхсса цава царув, хьусса лаялун.
ДакI дарцIуну ура – гайннал цIа дайсса
Ххуйшиву къадиркIссар вилуксса лайкьсса.
№ 60
Чарттари зуманив щатIив укунма,
Цалла ахирданийн минутIру дур най,
Ца ларгний гамур шай, буллай дур жапа,
Абадул бяст-ччаллий – анжагъ хьхьичIуннай!
Дайхту, балугъравун духхан хIарачат
Буллай, аргъиравун дияй рухI думур;
Амма, талай духхай, духхин дай гьарзат,
Зеххай цIунил ЧIумул цилла дуллумур.
ТIутIул жагьилшиврийн ритай чIатIаракI (1),
Гъай учай (1) ненттабакI, ятIулну диркI чIав,
Лиян дай ххуй-ххуйми затурттил вирдакI,
ЧiиникIрал (1) дуцинсса къаритай цичIав.
Къашайссар ЧIумуща бан ца оьбала:
Вия цIа дай байт* бан хъамабитала.
№ 61
Вил симандалуллив къабитлатисса
КIу лавг ттул я лакьин жапасса хьхьуну?
Вин ччайну тIийрив ттул ккик ххиллалисса,
Ттуй хъяй вил куннасса ххют хьхьичI дарцIуну?
Вил рухIрив, кьариртун архну шардалу,
Вай ттул иширттавух хIала духлайсса,
Ттул карчI-таммалшиврул, ттул кьюкьалдарал,
Вилла сси-къащилул хъирив дизлайсса?
Юх, цуксса хъуннугу, мукссара дакъар
Вил эшкьи, ва ттулла дакIнивур эцIа*.
Ттулламур ччаврил бай яруннин къарал,
Ттулла хIакьсса ччаврил ара шануцIа.
Ина архссаксса, ттун бакъари шану,
ЧIалай ина чичIан хъиннува гъанну.
№ 62
Ттухрасса эшкьилул бунагьрал яру,
Ттул базу-базурду ва рухI дургьунни.
Му бунагьрацIа хьун къалякъай дарув,
Ганил ттул дакIниву кюру бувунни.
Дакъар щилчIав симан ттулнияр ххуйсса,
Ттулнияр бювхъу чурх ва дакI тIайласса.
Му кьимат муксса бур ттучIа бюхттулсса,
ЧIарав ишин лайкьсса акъар лагма ца.
Амма дагьанттуву ккаккай сси-къащи.
ТIартIсса ва гъав ларгсса лажин дур тиву,
Ттухрасса эшкьилийн дуклай дур къарщи,
Буслай мунин хIучча хъис къаливчIшиву.
Вил шиннах уруглай, ттуллами чIалай,
Ттуятува нава лявкъунна ккалай.
№ 63
ЦIана ттуйра кунна, ЧIумул ттул ччаврий
Дизланссар оьхIалну палачат* кару,
Оь кьакьан булланссар дирсса цIуцIаврил,
НенттабакI меж битлай, бутланссар щару;
БяличIан бувну цил кьинилул ссапар,
Хьхьунивун бизанссар жагьилшиврул ша;
Аргъ, интнища кунна, ЧIумул зеххинссар
ЦIанакул паччахIсса цил ххуйшивруща.
Му вяъда* бучIаннин, бару бав нагу,
Дайщун дансса ЧIумул гьарзат лияй тур –
Ттулла ччаву ядан къабюхъарчагу,
Дуснал оьрмувагу буруччин ччай бур.
Абадссар на чивчу лухIи ххуттаву
Жагьилнасса дуснал жагьилсса ччаву.
№ 64
Ххал шай, ЧIумул ххяппа дизлай, лиллайсса
Ттуршрахъул шиннардий яхьу ххира хъус;
Чарил бюхттул чIюйрду лекьан буллайсса,
Чарвитул* гьайкаллай* сси багьайсса куц;
Ххал шай ттун цIалхъансса, ккашилсса хьхьири
ПаччахIсса зумарду лурдан ччай, ххяхлай,
Амма, щин дух дуллай, кьянкьасса кьири
Ларгмур дучIан дуллай, дуркIмур харж дуллай;
Ххал шай ттун, гьарзатрал чIанлаялуншин,
Аргъгу аьявривух хIала дурхшиву;
Ва харапшиврул* ттун буллай бур бувчIин
Ттул ччавугу ЧIумул ласунтIишиву.
Му пикри ажалли, бан ливчIмур бур ва –
АьтIун, думуницIа къахьун нигьнува.
№ 65
Я чару, я чарвит*, я кьири-хьхьири –
Ми цири? Гьарзатрал заллури ажал.
Ххуйшиву заэвсса, назсса* тIутIири,
Лаяйххурав цил гуж ажалданущал?
Хьунссарив къизгъинсса му гьаллалущал
Лаян гъинтнил ницIал нахIу кьункьаща?
Бюкъахъайссар гьарзат лияй ЧIумущал
Лаян лахъ ххяллаща, хъун къапурдаща.
Агь, ццах бур няраву! Чуври лабитан
ЧIумул къатIа бизай ЧIумул жавагьир?
Чуври гуж лякъайсса бацIан бан цил ччан?
Щилли бан ххуйшиву ххассал дай ссихIир?
Му ссихIир бан дуссар ттул лухIи щекьи,
Яргну ядантIисса ттул марцIсса эшкьи.
№ 66
Вай гьарзат бухIаяр ажалва хъинни,
Ххал къахьун дугъри чув чIа тIий цадакьа,
Ва буллу махъ лиюй дарцIусса кьини,
Ва лайкьакъу лайкьнай хъяйсса нач дакъа,
Ва хIаядакъанахь иман чIатIаву,
Ва марцIсса душваврай зуна бишаву,
Ва камалшин* оьнал оьцIанил даву,
Ва чIуртун, чувнаяр хъун уллалаву,
Ва магьиршивулий бихьлайсса чидар*,
Ва аькьил дурккусса хIудул ччанналу,
Ва ахIмакьнайн тIаву хIакьсса аькьлукар,
Ва зулмулул хьхьичIух зийсса хъинбала –
Вай гьарзат бухIаяр, бигьар бивкIува,
Так дусная личIи на цукун хьува!
№ 67
Агь! Ливминнавату ва къауклайсса
Цала чирирдал чил бунагь шюшиннив?
ХIала излай, бунагь чIюлу буллайсса,
ХIаярал кIанугу бугьанна тIийрив?
ЧIаврдай жагьил рангру дуна сагънура,
Ссан аьркинссар дурсса дугъанну дуклан?
Ххуйшиву цурдагу тIутIи дунура,
Канил дурми тIутIах циванни луглан?
ЯтIупурх тIи чIаврду циванни чIа тIун,
Туннурдаву оьтту кьавкьун бунува?
ДурчIунни мяйжансса савав цIана ттун:
Пахру гьарзанугу, мяш ан ур ца ва –
Лавг гьантрал ххуйшия. Гьарнан эбратран
Яуллалиссар цув ва тIабиаьтрал.
№ 68
ХьхьичI заманнул сипат хханссар ва симан.
ТIутIайхгу дичайва тани ххуйшиву,
ЧIумува лирчукун, дирчIайва. Амма
КъакIула ххуйшиврун хIарам, къалпшиву*,
Ишлагу къадайва ранг мусил чIара
ЧIюлу буван чил бакI, куртIсса гьаттаву
Залуннал жаназа аьллай дунура.
ЛичIири шадшиву ва сипатраву:
Цил уттава буллай бур лавг замана,
Ххуйшия, дакъасса накьич, чIюлушин,
Чил жагьилшиву цил къадай хъямала,
Цилалуш дуллай чил гъинтнил щюллишин.
ТIабиаьтрал ккаккан дуллай дур циву
Къалпсса магьиршиврун хIакьсса ххуйшиву.
№ 69
Янин чIалачIисса вил базу-базу
Бакьин бан бучIия чинсса ца бакъар,
Вия цIарду дуллай бикIай чил мазру,
Душмантуралгума му тасттикь банссар.
Бур кусса гьайватран – лавайсса кьадру.
Цамур иш багьукун, гайва чил чIурду,
Гайва мазру цала вия дур цIарду
Зия дуллай буккай, бихьлай бакъурду.
Вил ххаллилсса дакIнил бару, тIар, хIайран,
Аьмаллал ххуйшияр, тIар, ххуйшивугу.
Хъинми хъанарчангу, ришлай дур гайннан
Вил тIутIал кьункьавух аьрсса кьанкьругу.
ХIайп! – вил сипатраха къалащай вил кьанкь.
Цан? Вил дакI дуну тIий аьварахъсса* ахъ.
№ 70
Вийн аьйб рутлатаву вил аьйб духхурав?
Ххуйшия мурдал дан – ламмамнал ишри.
Щак – хъатIур, лехлайсса ссавнил анттурав*,
Щак – ххуйшия чIюлу дувай накьишри.
Ина ххуйра, амма мазурдил, ппартран*
Данну, тIий, хъиннура бюхттул дай вил цIа –
ТIутIаву язими ххирассар шатран.
Лярхъуну дур вил дакI марцIсса интницIа.
Дайхха жагьилшиврун гьасса луркIанну,
ЧIарах ххуллу ласун вища бювхъунни;
Амма вий бихьлайсса хIусуд* бухьттанну
Вия дайсса цIардал байщун къабунни.
Бурушиннал ттангьа дакьассания,
ДакIурдил паччахI хьун вища хьунссия.
№ 71
На ивкIукун, дус, ттух макь марутIларда;
На кьакIрал дунъяллийн (1), кьариртун пана
Дунъялгу, лавгшиву бусай зангирдал
ЧIу къуртал хьуннина, хъамаитан а.
Ва хатI бивхьу кара хъамадитан да,
Вил дакI къума лаган дантIий духьурча;
Ина пашман шаяр, ттул аьзиз, хIатта
Вин дакIнийн увагу къаагьну ттун чча.
Нажагь бакIрайн багьну, шеъри бувккукун,
Ина тикрал дуллай ттулла цIа къачча,
ИвкIуну мукьахгу, луххайнгу увккун.
Вил ччаву аьювча ттул чурххиращал,
Гьарзат цинма кIулсса шярал дуниял,
Вил хажалат ккаркун, жуйра хъяйнияр.
№ 72
Ттуву ххуй дизансса ци дия винна,
ИвкIуну мукьахгу мукссава ччисса,
ТIий, цIухлахи баяр, хъамаити на,
КъалякъинтIиссарча зат, вари чинсса.
Хъин аьмал бу щялмахъ букъабувсъссаксса,
ЦIитI бивкIсса тIайламур бусан багьанссар,
Лайкь хьуссаннуяргу хъиннура лахъсса
ЦIарду къадулларча, на ссал багьассар?
Агар вилла хIакьсса ччаву кIул дангу,
Му шилтагъшиву* дан багьлай бухьурча,
Кьюкьин буллайнияр инагу, нагу,
Ттул чурх бувччу кIанай ттул цIагу дучча.
Ттиннин ссанчIав бакъа оьрмугу бувтун,
Тти цIарду дулларча ина, начри ттун.
№ 73
Вин чIалай духьунссар ттуву шинал чIун,
Эяв лелуххантрал балай бяливчIсса;
КIачIа дурксса къяртрай цивппалу ливчIун,
Так-тук зурчIай тIутIи чIапIив меж бивкIсса;
Вин чIалай бухьунссар ттуву маркIачIан,
Лагабургьил хъачIних лешлаши чани,
Ягу хъатIан, кьини дайсса дяличIан,
Гьарзат дигьалаган дишайсса шаний;
Вин чIалай духьунссар ттуву яргну цIу,
Лувгу жагьилшиву лах-ххиттуйн дурксса,
Щалиххан къавхьусса хияллал бувцIу
Ажалданул шану, жанну дуркусса.
Му чIалай бухьувкун, ччаву дуручча,
Мунин итадаркьу чIун чансса дурча.
№ 74
Аммарив рязи хьу: зат залукIрангу*
Дакъана, увгьуну, бирибат увну
Гьан увкун, ттуяту личIанссарагу
Вай ххару бакъасса цир дусса, туну?
Му за бувчIуну махъ, вин бувчIинтIиссар
На хIакьмур ттул бутIа вин цIа кушиву –
Вин дусса ттул рухIри, ттул ххуймур бутIар,
Аьрщаран аьрщимур бутIа бувшиву –
Кьаркьала, дукайсса гьаттал кьакIилул,
Кьаркьала, оьрмулул дукьлин ккаллисса,
Ца щуну диххайсса чIуртуннал чIиллул,
Хъамадитан шайсса, хIайп къатIий, вища.
Ва къячIи дикIувча щаллара танин,
Ванил вив думурдив личIлачIиссар вин.
№ 75
Кьаркь лухччинун рахIмат, лякьлун зад кунна,
Вай ттул пикрирдангу ина аьркинна;
Вия бив неъматрайн ура къюллайна –
Мукунма чIиппирнан ххирар ххазина.
Жагь, кайпчинал кунма, бара на ххара,
Жагь хъуслицIа къаан ура щаккирай,
Жагь вищал халват* хьун хьурдай, учара,
Жагьгу ттула давран мяш бан ччан бикIай;
Цал увччихху шара хъатIийнияргу,
Цалгу вих урган ччай багьай ца ккаши;
Вищал бакъа талихI ттун къакIулнагу,
Му бакъа цамургу къаччар ттун арши.
Гьантта, кьини тIий, бур оьрму най укун,
Жагь давлатлу шавай, жагь шярайхукку.
№ 76
Ттул байтливу* хъисгу цIушинна дакъар,
Пикрилул накьишрив дакъар хъиннура.
Цанни шеърирдавун къабутан ца пар,
Ишла дан цIусса куй, личIисса тура*?
Дур кIайннул мяънагу мудан цара ца,
Цил лаххиягу дур дягьулул янна.
Циняв мукъурттиву дикIай ттулла цIа,
Гайннулгу аьлттусса дур дана-гьана*.
КIулли, дус, ушиву вия чичлайна –
Ттул хIучча ва далил* ина ва ччавур.
ЧIалайгурив ура на дух лахлайна,
Ттигу харж дуллайна хьхьичIра харж думур.
Баргъгу цIушай, бух шай, цуппа бусса цар,
Ттул зумув думургу анжагъ ца вил цIар.
№ 77
ЧIун нахIакь найшиву ссятрал ккаккан дай,
Дагьанттул – лаглайсса вил жагьилшиву,
Чича махъ аькьилсса вай марцIсса чIапаIай,
Кици чил ласланссар вил ххуттардива.
Дагьанттул вин гьарзат дюкьай гьаттаха
Лархьхьусса жигратIру чIалачIи дайссар,
Бацлай лахIзарду* вин буллу гьантраха,
Оьрму най бушиву ссятрал бусайссар.
Чича, вай дачIрасса чIапIал вин дакIнийн