Виллиям Шескпир

 

Гьамлет

 

 

 

 

Таржума С.Мусаевлул

 

ХЬХЬИЧIМАХЪ

 

 

I

 

Ингилиснал ва Фpaнциянал дянивсса ттуршшинал дяъви къуртал хъусса шиналва байбивхъусса, зувира шинай ялагу лахъи лавгсса ЯтIул тIутIул ва КIяла тIутIул цIанийсса ва цаймигу мукунма паччахIнал тажрал ялув буллай бивкIсса дяъвирду 1485 шинал къуртал хьуссар. ЯтIул тIутIи му Ланкастерхъал тухумрал, КIяла тIутIи Йоркхъал тухумрал лишанну диркIссар. Ми кIивагу тухум, паччахIнал таж тIалав буллай, куннащал кув дяъвилий бувккун бивкIccap. Вай дяъвирдаву я ЯтIул тIутIи ххув къархьуссар, я КIяла тIутIи. КIивагу тухумгу, гайннал чул бувгьумигу куннал кув къир бувну, ингилиснал тажгу цамур тухумрахьхьун биривссар.

Амма му дяъвилул хIасил* так ца паччахI-тухум баххана шаву диркIссания, муниятусса гъалгъа шиккун багьлайвагу къабикIанссия. ЭцIа* цамургури бусса. Кьадарданул циллава чичрулийн бувну, гьаман* муна му чIумуя шиннайри дайдирхъусса ингилиснал литературалул дюхъаву.

Ми дяъвирду байбишин ца ттуршра шинал хьхъичIгума Ингилиснаву шанма мазрайсса литература диркIссар. Укунмасса агъалинал поэзия ляхъан байсса бивкIссар бух ингилис мазрай. Баронтурал (багтурал), мулкидартурал*, цумусса* тухумирттал, паччахIнал ичIувачалтрал ихтилат, литература, аьдлудиван баву ва кьанунну цIакь даву диркIссар анжагъ паранг* мазрай (1).

Динийсса литература – шеърият* бикIу, насру* бикIу – дузал дайсса диркIссар латIин мазрай. Му бакъассагу, учкъуларттай, университетирттаву дарс дишаву, щаллава Яврупанавугу кунна, так латIин мазрайри диркIсса.

Аьщуйн щун бувну ихтилат булларча, Ингилиснавусса литература шанмазрайсса литература хъанай къадиркIссарча, шанна личIисса литература хъанай диркIссар, цанчирча миннул тапават мазраву дакъа, вивбумунивугури диркIсса. Ттуршра шин ххишалагу ларгун дур ми шаннагу ца мазрайн накьлу* хьуну, ингилис мазрайсса литературалийн дукканнин. ХVI ттуршкулий, тIурча, ингилиснал сайки щалла литература ингилис мазрай дуклан диркIссар. КIай кIицI лавгсса дяъвирдаву мулкидартурал* класс цIубувкссар. ЧIявуми баронтал ливтIуну(2), ливчIмигу ингилиснайн кIура бавну, паранг* мазрай гъалгъа тIутIими къаливчIун, паранг маз цуппагу тамну бухлавгссар ва му мазрайсса литературагу анжагъ таварихрал чIапIайри лирчIсса.

Дакьаву хъуну махъ, ингилиснал жяматраву диндалух личIину буруглагисса, цин цIагу Реформация дусса, ишру байбивхьуссар. Мартин Лютердул Германнаву ва Жан Калвиннул Женевалий сукку бувсса ми ишру хъунмурчIинмур Яврупанавух ппив хьуссар, чIяруми Ухссавнил Яврупанавусса паччахIлугъирттай ххувгу хьуссар. Англиянавусса Реформация, бигьа бувну учин, дунияллий буцири инсантуранна цIакуну дурсса ххачпараснал* диндалуву ингилиснал цала халкьуннан хасъсса хасият дишавур, учин бучIиссар.

Бух Аманатравун* (Ветхий Завет) бухлахисса Таврат*, Забур* ва цаймигу луттирду, мукунма ЦIу Аманатну* (Новый Завет) хъанахъисса Инжил* ва чIявусса цаймигу ххачпараснал диндалул луттирду латIин мазрая ингилис мазрайн таржума бувну бивкIссар Реформация дайдишиннинна. Реформация ххув хьуну мукьахрив, ингилиснал дин католикийсса Румуллая* яла дагьссар ва ингилиснал цIусса литературалул латIин мазращалсса дахIаву духларгшиврун ккалли дан бучIиссар. Шанмазрайсса литературалул кIану бувгьусса, паранг* ва латIин мукъурттил ва каламирттал* авадан бувсса ингилиснал мазрайсса литературагу шанххарххурдай лядуклай дарчуссар.

Ингилиснал литературалувусса му революция щаллу дан кумаг хьусса кIива иш цаймигу буссар. 1476 шинал Яврупанаву буккан бувссар басмалул* дазга* (типографиялул станок). Мунил луттирду итабакьаврил даву анавар дуккан дурссар, багьа кьюкьин бувссар ва муницIун дархIусса инсантал чантI учин баврил, дуккин баврил масъалартту куртI ва гужлан бувссар (3).

Мува ппурттуву Ингилиснавун бивссар ХIII-XIV аьсрулий* Италиянаву хIасул хьусса Ренессансрал азгъунсса щатIив. Ренессанс хьуннин рувхIанийшиврул* (дидалуцIун бавхIуми иширттал), аькьлу-кIулшилуву цан къадикIави, багьу-бизулувугума дуниявийшиврун* (диндалуцIун къабавхIуми иширттал) цукунчIавсса кIану къабивтун, гьарзат цила кIунттихьхьун ларсун диркIссар. Ренессансрал, тIурча, аькьлу-кIулшилул дунияллух мякьсса цила жавгьар инсаннал чулухунмай буруган бувссар. Ренессансрал щаллава занакьулу Яврупанавусса гьарца университетраву заллушиву дуллалисса схоластикалийн (4) къарщиссар бивкIсса.

Схоластикалул яла агьаммур бигар бивкIссар, гьарца хъанахъимур диндалул элмулийхчIин бувчIин бан ва мунияту рувхIанийшиврул* далиллу*, хIуччарду бан. Схоластикалийнусса пикри-зикрилул хьхьичI так ца масъала бивкIссар – ци пикри, ци асар, ци тIабиаьтрал загьиршин* дунугу, ганинсса мисал мубараксса* луттирдаву лякъин. Схоластикалийн бувну, гьарца иш багьаврин ва му щаллу шаврин хьхьичIара дирхьусса дарс диркIссар. Бусурманнал хIадисру кунма, тайнналгу цала мубарактурая* бивсса лувлякъурду бивкIссар, так гай дакIний битанни аьркинну бивкIсса. Му кьяйдалий пикри-хиял буллалаврин сававрттал ва хIасиллал* дянивсса дахIаву ляхълан аьркиншиву къадиркIссар, цанчирча гьарца идеялул кици мубараксса луттирдаву бивкIссар, анжагъ тIитIа, ххуйну ххилтIу бува ва винма аьркинмур лякъи. "Зат"- рая "т" экьи бувтукун, "за" шайсса кунма, зат цурда дукьан дурну, ганил идея (за) личIан дайсса диркIссар ва ми зарирттая (идеярттая), Й.Гьоьйзингал къатIурчагу, мюрщи оьрчIал кубикирттая кунма, чIюй баврийну тIабиаьт ахттар дуллалаву къуртал дайсса диркIссар. (Й.Хейзинга. Осень средневековья, Изд-во "Наука, М., 1988, л.251)

Ренессансрал му чIюй цуппава лекьан бансса аьщуйн ишан ларсъссар, хIарачатгу бивкIссар инсаннал пикри хьхьичIва-хьхьичI дуниявийсса* чулухунмай бачин бан. Муниятур утти заманнул элмурдал гьану Ренессансрал бивзшиврун ккаллисса. КIава Гьоьйзингал махъру чансса баххана бувну, учин бучIир, Ренессансрал, "оьрму лирданану инкар буллалаврил мугьали гужрацIа хьун бувну, махъунмай бачин бувссар", "гьарзат цIудай щавщи бищун бувссар ва АьнтIикI дунияллул (Античный мир) щалларагу эмаратшивугу шадсса кIулшилул цихьхьунна ларсъссар". (КIава лу, л.368)

Ренессансрал хьхьичIу-хьхьичIунми вакилтал хъинну мякьну АьнтIикI цивилизация ххал дигьлан бивкIссар. Гьаман* муна му цивилизациялул цивппа чантI учин бувшиврун ккалли буллай, га журалийн оьрму бучIан бан ччисса кьаст цалла хьхьичI миннал дирхьуну диркIун тIийри, му заманнуйн Ренессанс кусса цIагу дирзсса (Ренессанс тIисса паранк* мазрай утта буккаву, мукъучIа махъ бивхьуну учин, цIубуккаву, цIуницIа баву тIиссар). АьнтIикI Грециянал луттирду ккалай, магьирлугърал ассарду* ва гьайкаллу* ххал дигьлай, Ренессансрал ва Гьуманизмалул(5) аьлимтал, аькьилтал, магьирлугърал* касмукартал инсаннаха зун байбивхьуссар. Мунияту миннал ассардаву* чIяруну ишла хъанай диркIссар Грециянал ва Румуллал* путпараст* диндалувасса сипатру. Бюхълай бур учин, цивппа бухлавгун, азаруннияcса шинну ларгун махъ, яризаманнул* грекнал Яврупа чантI учин бувссар, куну. Грекнал маданиятрал*, тIурча, "щаллава гуж буруган бувну бивкIссар так ца мурадрах – инсан тIабиаьтраву кутакрай итан, цала инсансса мяъна гужлан дан, цIакь дан, – тIар шивиццарнал аьлимчу Андре Боннардул. Гьамин* муниятур чIявуну учайсса грекнал маданиятрайн* гьуманизм куну, ва мукун учин ссихI дакъасса ихтияргу дур". (А.Боннар. "Греческая цивилизация". Москва, издательство "Искусство", 1992, л.26)

Му культуралуву цуксса лавайсса кIану магьирлугьрал бугьлай бурив бувчIиншиврул, учинна так ца за: ттунна кIулсса диннаву цурда цаннил Грекнал ва Румуллалмунил личIаннин, магьирлугъ, хIарпирай хIарп дирхъуну учин, илагъийсса даражалийн диян дурну дакъар. Дунияллий дуцири динналгу бур ахIрамругу*, мизитругу, килисардугу, магъаннугу* (мажусинал* цIаракъатри), хIаврардугу* (синагогарду), буддистурал пагодарттугу. На я ми динну, ягу миннул гьайкаллу* яларай дуллай акъара! Авай! Амма ми диннаву магьирлугъ так диндалул къуллугъчири. Магьирлугъ цурдара илагьийссар, куну, хIатта магьирлугърал гьарца журалул цила-цила зал уссар, куну, миннайн иман дирхьусса ца Юнаннал (Грекнал) ва АьнтIикIийсса Румулал (АьнтIикIийсса тIий аьщуйн щун буллай ура, цанчирча Византиянайнгу жувагу, цайми-цайми миллатиртталгу Рум ва миккусса халкьуннайн – чIявучин грекнайн – румул учавай, тIий) динну дакъа диркIшиву къакIулли. УрчIва Муза (ягу Муса), Зевслул, хъунама заннал, душру, урчIва илагьат* (залдушру) литературалулсса, поэзиялулсса, музыкалулсса, къавтIавуртталсса, тIиаьтIирдалсса, таварихралсса ва цайми элмурдалсса ва магьирлугъиртталсса буллай бивкIссар. Миннай каялув дуллай ивкIссар яла хIурмат буми залтураясса ца илагъ (зал) Аполлон. Мигу, миннал кумагчитал – гунимфарду, сиренарду ва м.ц. – ялапар хъанайсса мина цIа дурксса Парнас зунттуй диркIссар. ХIасил*, грекнал мифологиялуву щаллусса институт бивкIссар магьирлугъиртталсса буллалисса. Мунийн бувнува чIалай бур, цуксса агьамсса кIану буллай бивкIун бурив грекнал магьирлугърахьхьун, цуксса диркIун дурив грекнал тIул-тIабиаьт, дин, оьрму инсантурах дуруглагисса.

Ренессанс дучIаннин хьхьичIарасса Ухдянивмур Ттуршкуллиятрал (Постсредневековье, яъни Дянивми ттуршукурдал заманнул ахирданийсса) литературалувугу инсаннаями пикрирду лавай буллалисса кIанттурду хьунабакьайсса. Амма ми пикрирдал нижатра* личIисса дур. Нигьал ва хьуллил дянив инсантал личIан бувсса оьрму ккаккан буллалисса замана жуйнмагу ливккун махъ, та заманнайсса Яврупанал оьрму цайминнаннияр балжину – кIа Заннайн! – жунма бувчIинссар. Дянивми ттуршукуллал заманнул хасият аьлтту даншиврул та чIумал хъанай бивкIсса кунниха кув къалавхьхьусса ишру цачIу бишинну. Та заманнай ца чулух буссар ттуршра шинаяргу лахъи лаглагисса дяъвирду, Англиянаву шанма бутIул ца бутIа, Франциянаву сайки бачIи агьлу къир бувсса тIаоьндалул* ва вабаъирттал* мугьалтту ва миннуцIун бавхIусса ккаши, вамур чулух –  кьинилул заллухъруннал буллалисса кайпру, загълунсса мажлисру, хъатIив. Та заманнай ца чулух буссар "къирият, намус ва ччаву" оьрмулул бакIдайдихьулун ккалли дуллай бивкIсса багьадурахъул (рыцартал), вамур чулух – паччахIнал тах цайхва букканшиврул уссил оьрчIру кIаралу ялув бивхьуну бугъ байсса лавмарттал. Та заманнай ца чулух буссар цивппа зяр-бухарарал авалуву, мусил бавкьу минбарданийн* лавхъун, лякьа маитадакьларди, чIюлушиннардал хъирив мабагьларди, тIий, загьиднал* къабуккинсса вяъзарду* буклакисса кашиштал, вамур чулух ми вяъзакартурал* мунапикьшиврул* гьалак ча бави, миннай махIатталвагу къахъанай, пахъ багьну вичIи дирхьусса пакьир-пукьаратал. Та заманнай ца чулух буссар оьрчIния тийнай тур щяв къадирхьусса багьадура, мулкидар*, хъус-кьинилул заллу, цала бунагьру шюшинна, тIий, марххалттанул, микIирал бавкьусса ххуллийх, укунасса давриш* куна, бачIва ччаннащал ацIния хъайсса гьантрай занай мубаракнал* гьаттайн лагайссагу агьлу, вамур чулух "пиръаьн къарихъулли", купричиталли (еретикталли) тIий, иквизициялул цана салахI къаивзма ччучлачисса къавтIив. Та заманнай ца чулух буссар бюхттулсса, дакI марцIсса, шагьват* буккаву къакIулсса (Платоннул зумунусса) эшкьи-ччаврил ялув жан харж дан хIадурсса чиваркI, вамур чулух чIаравра АьнтIикI Румуллал* императортурал заманнай къабансса зунарду буллали лирданахъул. Ми кунниха кув къалавхьхьусса ишру сайки цачIувар цивппагу бусса. Гьай-гьай, та заманнул хасият Ренессансрал заманнулмуния личIисса дур.

Схоластикалул заманнул шаэртурал ва аьлимтурал луттирдайгурхха Юнаннал мифирдал сипатру чIяруну хьуна дакьайсса. Амма гай сипатру дур "чарийн дурксса тIутIив" (Гьоьйзинга) куннасса, гайннуву дакъар я тIабиаьтрал ххуйшиврия тIин-тIааьн ласласаву, я оьрмулухсса гъира. СсалчIав хъяврин къаишайсса Франсуа Вийоннул шеърирдаву кунма, га замана аьямну ябивхьуну бушиву къакIулли. Мунияту жула ихтилат ингилиснал поэзиялия бунугу, парангналма* шаэрнал шеърирдайну му замана ккаккан бан ччай бур. Вай шеърирду жунма ялагу Ухренессансрал (Постренессансрал, Ренессансрал ахирданийсса) заманнул поэзия ххал бигьлагьийнигу чIарав бишин хъинну лякъинтIиссар.

 

Баллада

(Ламмамтурал* мазру цукун шашан аьркинссарив буслалисса баллада)

 

Аькьравирал магъралусса агъулув;

Шуралув*, киражрав хансса, къуркъайсса;

Экьи наннинцIа дарцIан дурсса чIутIув;

Барулийх бутIай къирданув щарайсса;

Мурдал щинав, оьт-кIущалу шюшайсса;

Лахъай азар хьусса чурх биссулущал;

Дулагъирттащал, хъанхъа-татулущал;

Шатлул оьттув, загьрумансса дарманнав;

БурцIил, цулкIлул, чакъалданул сситтущал

Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.

 

Гьагълил ва кьюнурал бувцIу кунцIуллув,

Синттай ххутIив къаливчI ччиту аьллайсса;

Хьурхь нанисса напас хьу ттуккул зумув;

Ца асбакъул, ссайчIав рахIму къабайсса,

Ччюркканнарав, кьункьу-кьацIлива найсса;

Чулий шатри, папа оьрватIив, кьюрщалт,

Къулчча кIуллул мицI бивкI щунщуматIущал

Цаймигу дакIоьзаннурду ду щинав;

НякIултращал, оь хIачIай залилущал*

Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.

 

Сагъсса, загьру бутIай гюрзалул цIумув,

Цув ккаккангу нясив къабаннав, чайсса;

Даллакнал* оь бищай тясравсса оьттув,

ЛухIишиврийх щюллисса сси бакьлайсса

Дусси кунма, зурул чаннай кьакьлайсса;

Зуна цал къабай, чин къашайсса ттуща

Ххуй душварал хьхьувай тяс буцIулущал;

ИчIуращарнил шюшай оьттал аццав;

Дахьра пIякь кусса агъиялданущал

Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.

 

Принц, ва шеъри, цамур зат дакъахьурча,

Вила кIибакIалу марцI бан бикIувча.

Амма цал ва ттул дуаьгу дацIаннав:

Мурдалсса дунгъузрал цциххилданущал

Ламмамтурал лавмарт мазру дагъ баннав.

 

"Я заманай! Я адабият! Я оьрмулул шадлугь!" – тIий, Ренессанс хьунадакьлай ур гьуманист Улрих фон Гуттен. Оьрму цуппагу буллугъ хьусса ххай бикIан бюхъай къакIулманан. Юх! Оьрмулул ахIвалдануву личIисса тапават хьун дурассар. Амма Ренессансрал циламур лукьма* лавсун бувкIссар – му оьрмулухсса мякьри, му оьрмулухсса мякь, хьхьичIава кунма, бунагьран ккалли къабуллалавур.

Гьалбатта, Ренессансрал яла гьунар буми, итххявхми инсантал гаксса бунияласса къанчпараснал* дин хъярч-махсара куннасса, хIазсса магьа куннасса Юнаннал диндалух (6) (ургу сонетирттах №№ 153, 154) даххана данну, тIисса кьасттирай къабивкIссар – Ренессансрал ишккаккултгур хъинну Заннайн дакI тIайласса къанчпараст* бивкIсса. Анжагъ инсаннал авадансса тIабиаьт ххал дигьлай, ганаха аякьа ххишала дуллай, ганал аьркинлугъру щаллу дуллансса ххуллурдах луглагаву гьарза дуллалаврихаригур цив зун бивкIсса.

 

 

II

 

Идавсил Марияннул РухIуллагь Эса МасихI* увсса хавар хьхьилул лавсун бувкIссия, тIар. Яврупанаву Ренессансрал замана байбивхьушиврул хавар бусласисса хьхьилун ккалли дан бучIир сонетгу. Ва журалул назмурдал къалип жунма хъинну ишлассагу бакъахьукун (Дагъусттаннал адабиятраву мунияту М-З.Аминовлул "Тенденции развития дагестанского стихосложения" – Махачкала, 1974 – тIисса луттирай бакъа цичIав чивчуну бакъануккар), ца-кIива махъ бусанна цурда сонетрая.

Цавайннал, сонетру хьхьичIра-хьхьичI Провансуллал трубадуртурал ляхъан дурссар, тIар. Амма мяълумну цIа учин бюхъайсса цалчинсса сонетист ур Сицилиянавасса (Италия) ХIII ттуршшинай ялапар хъанай ивкIсса шаэр Джакомо да Лентини. Сонетру чичлай ивкIссар "Илагьийсса къямадия" чивчусса азгьунсса Алигьери Данте. Амма эбратран бишай, математикалухун, нужум* элмулухун агьсса ивкIсса Оьмар Хайям ваца цува аьлахъан рубаиртту чичлай ивкIсса куна, флорентиричу Франческо Петраркал цалами элмурдая ливчIсса мажал дакIнин тIааьнну гьан баншиврул ляхъан дурми сонетру. Ххаллилсса сонетру чирчуссар магьирсса хавардучи Джованни Бокаччол, адабиятрал* ва магьирлугърал хъунасса кабакьу, Флоренция шагьрулул кьатIлил хъуниссану* ивкIсса Лоренцо Медичил, жинийсса (генийсса) гьайкаллучи Микеланджело Буонороттил, загьирсса* таварихчи Николо Макиавеллил. "ПаччахIтурайх рищай нурша" тIисса чулий цIа цайн ларчIсса вирисса публицист Аретино Пьетрол, тIурча, чирчуну дур вяйлив сонетирттал щаллусса дастта.

Португалиянаву ххишала акъа ххаллилсса сонетист ивкIссар гьалаксса дакIнил заллу Луис де Камоэнс. Испаниянавусса сонетирттаву жунма ляличIи дизанссар Лопе де Вегалми. Сонетирттал мяйжаннугусса кIилчинсса ватан дур Франциян. Лап исвагьисса сонетру дуссар Пьер Ронсардул. Щинни къакIулсса аьсийсса* (бунтчисса) Шарль Бодлердул, "Оьбалдарал тIутIал" авторнал, сонетру? Цури хъювсул къаантIисса чIава Артюр Рембол, Поль Верленнул, Стефан Малармел сонетирттал?

Аьрасатнаву гьунар бусса сонетистал бивкIссар А.А.Фет, К.Д.Бальмонт,  В.Я.Брюсов, М.Л.Волошин.

Англиянавун сонетру ларсун бувкIун бур Т.Вайет ва Гь.Сарри. Амма ингилис бур цанналусса хасият дусса агьлу(7). Вайннал ларсун дуркIмур сонет вайннан цанма ккаркмунияр личIисса дур. Къицци бусса ва цIана на бусантIимунивур.

Классикийсса дагьми сонетру дуссар кIира журалул: италиян сонет – ца-ца ххуттаву ацIния ца-цава мукъул ник (слог) дусса ва паранг сонет – александрийсса (цанний 6+6, гамуний 6+7 мукъул ник дусса ххару лагал* хъанахъисса) шеърилий чирчусса.

Сонетрал лагру 14 ххари: кIира катрен (катрен мукьва ххуттая бувсса шеърири) ва кIира терцет (терцет шанма ххуттая бувсса шеърири). Цалчинмур катрендалуву бусайссар тезис ягу пикри бахIаву, пикри щащаву, кIилчинмуниву буссар тезисрал лябукку (ягу укунма лябукку учайссар), цалчинмур терцетраву – антитезис, тезисрайн дандибацIу ягу кульминация (бакIпикри), кIилчимнуниву – синтез ягу пикри ябишаву, ттирихIаву. Классикийсса сонет рифма дакъасса къабикIайссар. Рифмарду укунсса дуссар: италиян сонетрал катреннаву АВАВ АВАВ ягу АВВА АВВА ва терцетирттаву СДС ДСД ягу СДЕ СДЕ; паранк сонетрал катреннаву – АВВА АВВА ва терцетирттаву ССД ЕЕД ягу ССД ЕДЕ.

Ингилис гьарца иширттаву ляличIисса ххуллу ласайсса халкь бур. Ингилиснал литературалувугу цанналусса тура* дургьуну дур. Масалдаран, сонетругу бигьа дурну дур. Ингилис сонет шанма мукьххуттаягу, ца кIиххуттаягу щаллу хьуну дур. Цалчинмур мукьххуттаву пикри бахIаву (щащаву) дикIай, кIилчинмунивугу, шамулчинмунивугу бикIай пикрилул лябукку, кIиххуттаву – пикри ттирихIаву. Ингилис сонетрал къалип бур 11-10 мукъул никирая хьусса ва ва кьяйдалийсса рифмардугу дусса: АВАВ СДСД ЕЖЕЖ ЗЗ. Гьаман* муна му пурмалийсса сонетрури чичлай ивкIсса Вильям Шекспиргу. Укунсса сонетрайн ингилис сонет бакъа Шекспирдул зумунусса сонетгу учай. (На шикку бигьашиврун сонетраву чIурчIаврду дикIайсса кьяйда аьч къадав, му жула лакрал шеърирдаву яла агьаммур кIану бугьайсса загу бакъахьукун.)

Вай кIицI ларгсса сонетирттал хахру бакъа утти заманнай сонетру цанна ччикун рифма дирхьунугу чичай, хIатта "кIяла шеърирдай" (рифма дакъанма) чирчумигума дур.

Дагъусттаннал поэзиялувун сонет хъинну махъ дагьну дур. Ттунма кIулссаксса, Дагъусттаннай цалчин сонет чирчума Чаринхъал МухIуттин ур. Ганал чивчуну дур 1917 шинал "Зунттал чявхъа" ва 1921 шинал "МакI" тIисса сонетру (М.Чаринов. "Оьрмулул кIюрх", Дагкнигиздат, Махачкала, 1984). Мадарасса сонетру чирчунни Р.ХIамзатовлул кIяла шеърирдай. Учин мукьун, сонетру чичавриву дагъусттаннал шаэртураву яла хьхьичIун бувкми лакралми бунуккар. Ххаллилсса классикийсса сонетру чичайва МахIаммад-Загьид Аминовлул. Гьарица лакрал щархъурдая ца-цанния ца-ца сонет чирчусса жуж хIадур буллай ур Руслан Башаев. Махъ ппурттуву тамансса сонетру чирчунни "кIяла шеърирдай" Мирза Давыдовлул.

 

 

 

III

 

Утти лахъи бакъасса ссапар бахIинну Вильям Шекспирдул сонетирттавун. ЧIявуминнан Шекспир, драматург хIисаврай акъа, шаэр хIисаврай чанну кIулну унугу, гьарцаннан балжисса за бур ганал драматургиялуву бюхттулсса, гьаваслансса поэзия бушиву. Му бакъассагу, элмийну ххал бигьлагьисса асардаву* сонетирттаяминнул ккалданул "Гьамлетлуяминнул" хъиривмур кIану бугьлай дур.

Шекспирдул сонетирттаву яла агьамма герой ур "на", лирикийсса герой. Га цува Шекспирди ягу цамари, тIисса бусрав чансса ихтилат жува къабулланну. Бур цаймигу геройтал: жагьилсса дус, ччисса (ягу, критиктурал къатIурчагу, "лухIипурщисса дама") ва шаэр-ччалличув. Вай шамагу цалагу сахIналийн (сценалийн) цивппа буклай бакъассар. Цалагу ихтилат буллай ча бикIави, зу укун укунни, тIий, гайннал махъру цалла зумувухчIин ягу хаварбусул цанма ччан бивкIсса куйливагу буслай бакъассар. Мукун бунугу щаллагу драмалий миннаяссар лирикийсса геройнал гъалгъа, жагьилсса дуснащалсса ва ччиссаннущалсса ихтилатрая, миннал дурсса къеллансса жавабирттая, миннунсса реакциялия щаллу хьуну буссар щалла драма. Мунийн бувну, ми шамагу жуна кIулли так ца чулуха – хьхьичIунма геройнал яруннивухчIин. Жунна гайннал къеллу даврил сававртту чIалай дакъар. Мунияту учин бюхълай бур, щаращувун буруглагийни, щаращул чIандалуцIун жулла лажингу ххал шайсса кунна, гайннал сипатирттащал лирикийсса геройнал цалламур сипатгу хIала дизлай дур, куну. Мукун бунувагу, шаэр муксса виххьунну гайннал тIуллу аьч дуллай урхха, гай мяйжаннугу дурсса тIуллу дакъахьунссарча, ххан диркIсса духьунссар, тIисса щак буккул бакIравун бухлайвагу бакъар.

Ца биявав вай геройтал? Мяйжаннугусса инсантурая чичлай иявав Шекспир, ягу вай жям дурсса ягу ляхъан дурсса сипатрурив? Вай суаллан жавабру дуллай, хъирив къалалланну, му хъинну ялув бавцIусса специалистуращагума бан къабюхълахъисса за, на кунасса, дачIрасса дагьанттул цIалцIилущал Шекспирдух уруглагисса дилмажнаща му масъала ахттар бан шайссарив?

Ми геройтал, цума цу уссарив, кIул бан хъиннува захIмат буллай бур, сонетру цумур та чирчуссарив, хъирив лаян къабюхълахъаврил. Сонетирттал номерду, тIурча, личIисса хъирив лаявурагу къадурну, бивхьуну бунуккар. Ми номерду хронологиялул чулуха тIайлану чичин кьаст лахIаву, Гь.Роллинслул къатIурчагу, "аьдадасса хиялну бивкIун бур, личIан тIийгу бур". Мунияту, ми "хияллугу" кьабивтун, занахьунну сонетирттачIан.

Жагьилсса дуснал нясав* лирикийсса геройналмурнияр ххаллилсса бур, бюхъай хIатта цумуссагума* (принц-герцогтураяссагума) бикIан. Аьлттуну чIалачIисса за бур, ва иш бавчусса, бакIралгу ххуйсса жагьил ушиву. БакIрай ва шаэрнал гьайбатрал, дакI марцIшиврул чулуха, ца эбрат куна, чIалачIи уллай ур (сонет №20). Амма жагьилсса дус геройнах, ва цува дуснах куна, уруглай акъар. Га ссувайсса*, щарсса-оьрчI бакъасса чIаважагьил ччиччинащал дусшиву дуллай, ччиччимунищал ччаву кIидачIлачIисса инсан ур. ХIатта ваксса цайна иман дирхьусса лирикийсса геройнащал ччалли уклайсса муттаэ-шаэр ванаяр хьхьичIун уллай, ххишалдаран, ванаща ччиссагума зехлай ур (сонетру №40, 41). "Ина хъяврин унни дус, бунни зуна, рухIирай хьуссар инава ивчIануксса щаву, инарив хъис пашман хъанай акъара, ина муксса шадну урахха, ваца винма мюнпат, хайр бивсса хханссар". Вай Роттердамуллал Эразмлул махъру ва жагьилсса дуснаясса махъру хханссар. Амма Шекспир вай махъру цаягу геройнал зумув бихьлай акъар. Лирикийсса геройма, кьурчIишиву кьюлтI куну, цала чIавасса дуснал дурсса лавмартшиву багъишла дитлай ур. Ва цири? Вакссара алвагьссарив ванал дакI, юхссагу мукссава захIматсса ахIвалданухьхьун иривну тIирив ванал, му лавмартшивугу дурхIуну, "аьзизсса цурку хIалал итлатисса" (сонет № 35)? Гьай-гьай, бюхъай цалчинмур суалданухьхьун "ди" тIисса жавабгу тIайласса дикIан. Амма кIилчинмур тагьар тасттикь дуллаймургу тIайласса дикIан бюхъай. Лакралгу бурхха ххаллилсса байтру, мунийнма бувну чивчусса:

 

Цими  бидав буривав

Ва лакрал  билаятрай,

Гьивулул  бархIру  аьвну,

Гьунар  кIул  бан  къавхьусса?

Циксса  вирттал  буривав

Дагъусттаннал  илданий,

Мискиншиву  ххихьуну,

Чувшиву  дан  къавхьусса?

 

Шаэр-ччалличувная сонетирттаву хIурматрайсса, ганал магьиршиврий мяшну гъалгъа тIаву дакъа, га зия уллалаву цукунчIавсса дакъар (сонет № 80). Ганал магьиршивруя хIучI бухьурчагу, бястлий уккан нигьа услай акъар, цанчирча му ччалданувусса увин чил магьиршиврувунияр цалла дакI марцIшивруву душиву ванан мяълумну бур (сонет № 86). Ци бяст-ччал дянив бунугу, ччалличувнал чулухуннайсса ара щак бакъасса алвагьшиврул даражалий дуручлачаврил лирикийсса геройнал кьимат хъинну гьаз буллай бур. Амма ва пикрилийгу дакI дарцIуну бикIан бюхълай бакъар. Ччалли увксса шаэрнал хIакъиравусса цала мяйжаннугусса пикри бусангу, ай-балики, му цала жагьилсса дуснан салахI къабизан, му сававну танал цала дя зия къадан, хатир къаличIан, тIий, хIучI тIий икIангу бюхъай лирикийсса герой – муксса дур ванал цала дуснайн дакIнийхтунусса ягу мажвур*  увну дирхьусса иман.

Аьжаивсса ара дур геройнал лухIипурщисса ччиссаннущал. Ва ара багьайкун дурчIиншиврул, жунна кIулну дикIан аьркинни, цукунсса бакIрал ххуйшиву эбратну чIалай диркIссарив ингилисчувнан. Жуллагу бурхха, мукунма эбратрансса ххуйшиву цирив, кIанийн дутлатисса учаларттугу, балайрдугу. Масалдаран, учай: "Аллагьнал буруччиннав кусасса чувнаягу, урисса хъанниягу". Яла жучIава чIявуну бикIайми яру шархь ницIал рангиралми ва щюллими бунува (хIатта някI яругума жучIава лухIиминнуяр чIявур), "лухIи тIутIул ярунния" балайрду тIий бикIару. Гьай-гьай, ва баргъбуккаваллил шеъриятрая* бивсса асар бухьунссар. Лажин-чурх кIялашиву бакIрал ххуйшиврул лишан дур жучIара: "КIяла чинилул чурх", – тIий бикIай фольклордануву. Тти ва суратрай "кьалантрал иттацIанттугу", "бяълилул мурччивгу", "лухIи хIаллурдугу" барча, жулла хьхьичI дацIантIиссар эбратрансса ххуйшиву.

Агарда му суратрай "лухIи хIаллурдан" кIанай "мусил пар бусса" чаннасса – ттурусса ягу чIяйсса – чIарагу (ингилис мазрай хIатта чаннасса учингу, ххаллилсса-ххуйчча учингу цава ца махъ ишла бай), някIсса яругу бухьурча, му ххуйшиву та заманнайсса ухссавнил агьулданул эталонну ккалли дан бучIиссар (8).

Шекспирдул геройнан, тIурча, эшкьи хьуну дур лухIипурщисса хъамитайпалух. Вагу цанма ххуй бивзсса хъамитайпалуя, анжагъ цанма ххуй бивзмуния куна, гъалгъа тIий акъарча, цанна ччан хьусса ххуйшиву эталондалул даражалий дацIан дурну, га цала заманнул цинянналлагу иман дирхьусса эбратрансса ххуйшиврийн данди дацIан дан нигьа услай акъар. Шаэрнащагу бюхълай бур лякъин му бюхханну бувчIин бансса, оьрчIи бакъасса, амма вих хьунсса махъру (сонет № 130 ва цаймигу). Вай сонетру ккалаккисса чIумал, дакIнийн багьай Бух Аманатравусса* махъру: "ЛухIинугу ххуйссара на, Кьидардал чятирду кунма, Сулайманнул пардавртту кунма" (Библия. Книга песни песней Соломона. Гл. 1.4).

Амма аьч хъанай бур цамургу за: ччисса ванайн тIайлану бакъар, ванил магъру ванал цала дуснащал дур. Мукунсса тIулданул дакI дуккан данссар ягу сситтувун утанссар. Амма герой цала дус "ясирдануща ххассал анмур" буллай ур, яла цува ххира а, тIий, ягу ххира мишан да, тIий. Ялагу цIуцIаву оьнийн дурккун, лагьу-лахъунттахун агьай. Ва куццуй кьачIа хъанахъаврилла гьартанну, аваданну, чIюлу къадурну, сайки баябур дурну, хьхьичI дихьлай ур Шекспир цала геройнал хасият.

Укун ххараххуппасса драма буллай ур Шекспир сонетирттая. Ва драма драманува къурталгу хъанай бур. Трагедиялул ахирданувугу, кьурчIисса дунугу, рахIатшиву дучIай. "Лир-паччахIлуву" ва "Гьамлетлуву" ххуй-ххуйсса вирттал литIурчагу, оьбалагу бух шай. Къямадиялуву му рахIатшиву талихI бусса дикIай. Шекспирдул сонетирттай чивчусса драма оьрмулува буцан бувсса парча бур, мунил ахир, мяйжаннугусса оьрмулувугу кунна, ччанарккунура личIлай дур. Сонетирттал аьлтту буллай бур ххияллу ва аьдлу бакъасса оьрмулул хIакьикьат* цалийн къадукIлакIисса куртIсса къумашиву, миннул дянивсса хъяклу дазин къабюхълахъисса дардисан.

Чув дур Гуттеннул бакIрайн ларсъсса "оьрмулул шадлугъ"? Чув дур Эразмлул, хъунма хIал къавхьуну бучIантIиссар, тIисса "мусил замана"? Юхссагу, лагмагу бувккун, Оьмар Хайямлул тIимуниннув жува зана хьусса:

 

Аькьлулул,  адаврал  хьхьирирду  хьуми,

Аьламрал*,  элмулул  цIурттину  хьуми,

Ва хьхьунил  цIаннава  буккан  къавхьуну,

Лавгунни,  магьригу  бувсун,  аьрххилий.

 

Мура щялушиврия гъалгъа тIий ур Шекспир сонет №123-ний.

Дуккияра сонет №66. Ва сонет ккалаккийни, кIа нукIува кIицI лавгсса Вийоннул баллада дакIнийн багьай. Вийон мура аькьувалия кьурчIисса махсарттай, рихшантирттай чичлай ур, ваца цува кьякьлухун ишай оьрму кьякьлухун бишин ччисса куна. Шекспир, тIурча, дунияллул аьдлу* тти бучIан хьуви, яла биян хьуви, тIий, кьадармур къачIалачIи мишан дуллайгу ивкIун, цакуну, пицIу пIякь кусса куна хьуну, виуцIин увну диркIмур, вах учин дурну, рутIлай ур. Вийоннул ххуй оьрмулийн умудвагу бивкIун бакъар, Шекспирдул гьарца ххуттаву, тIурча, пIякь бивкIун чIалай бур гъюжу бувксса, оьттул нанисса ният. Огь, хьул кьувкьусса алвагьшивуй!

"НицIал махъру нани" Шекспирдун цири ливксса, къумасса иттахбищурду буллан? Жува байбивхьуру Ренессансрая, Гьуманизмалия, бувкIру къурчIисса ахирданийн. Вар, укунсса ахир я РенессансрацIун, я ГьуманизмалуцIун дархIусса дакъархха? ТIайлассар. Му эпохалулла ахирди дуркIсса. Мура ахирданийн букIлай бур Шекспирдул цаймигу ассарду*. Мура му дакъарив Микеланджелол Медичил гьаттай дурсса гьайкаллал мяънагу? "Ва кьадар заманнай ца бюкь хьун хьурдай", – тIий ивкIссар та цала гьайкалдануясса сонетраву. Миннал кIинналлагу – цаннал Ингилиснаву, мунаяр хьхьичI ваманал Италиянаву – Ренессансрал замана къуртал хьушиву чIалачIи буллай бур.

Вай захIматсса суаллансса жавабгу дур сонетирттаву. Мунийн бувну кIицI лаганну сонетирттаву пIякь ивкIун къачIалайнугу, щак бакъа усса "герой". Му ЧIунни. Цирда сонетру, вайннувусса персонажру, ххалуйх кюршант кунма, ЧIумуйх лавххун бур. Сангарду* дуклай, дуснал жагьилшиврул лагма дургьусса ЧIумул (сон.№15), рухI думур тIутIайх дичингу дурну, яла дугу-дюкьайсса Ханакьар ЧIумул (сон. №19), дурагу цIа кIицI къаларгнагу, ялагьан дан къашай ххют кунна, Кьадар кунна, ялув дарцIусса ЧIумул, цIуссар, тIий, бух агьрамру* (пирамидартту) хьхьичI бацIан буллалисса, таварихри, тIий, анавархъиндарай ляхъан бувсса щялмахъ бусайсса ЧIумул (сон.№123) хьхьичI шаэрнал цала бух бан къашайсса поэзия бацIан буллай ур.

Укун, къадучIарчагу Гуттеннул тIисса "оьрмулул шадлугъ", ганала увкусса адабият, га адабиятрацIун ххаллилсса магьирлугъ: Рафаэллул суратру, Микеланджелол гьайкаллу, Брамантел чIалъаьрду, Раблел хаварду, Монтеньннул философия, Дантел шеърият*, Шекспирдул пьесарду ва сонетру ва чIявусса цаймигу ассарду* кьабивтссар Ренессансрал.

На дакI дарцIуну учин бюхълай ура, Вильям Шекспирдул сонетру, Кьуръандалул аятругу кунна, ккалаккиссаксса ялу-ялун ххуй бизайсса шеърирдур, куну.

 

 

 

IV

 

Шекспир жуятува арх уллалисса ялун чIалачIисса тапаватшивуртту вана вайри: замана, манзил ва дин. Амма хъирив лалларча, ми тапаватшивурттаща жува Шекспирдул шеърирдацIа бан къахьунтIишиву загьир хъанай бур. Манзилданул ва заманалул ялтту Шекспирдул ассардул* ххарххи ларсшиву исватсса зат бур. Диннал дянивсса тапават, цамур за хIала къабувну, анжагъ сонетирттаву бумур ххал бигьлагьийни, мукссара хъуннасса дакъашиву аьлтту хъанай дур. Сонетирттал мадарасса дастталуву супийсса шеъриятрал* макьанну чIалай дур. Супийсса шеърият* цала бянив бивхьусса нахардавасса мукьва Шекспирдул поэзиялул хьхьирива чIявуну ялун личай.

Цачинмур – кIиккугу, шиккугу тикрал хъанай дур тIабиаьт мукьра бакIдайдихьулия – аьрщарая, щиная, гьавалуя ва цIарая – хIасул хьуну дуссар, тIисса аьнтIикий заманнул юнанчув Эмпидокллуя шиннай нанисса философия (сон.№№44,45). (Гьай-гьай, му философиялул мархри бикIан бюхъайссар Эмпидокллуяр ччянивасса ва машрикьрая бувкIсса. Амма мурихха юнаннал миллатрал кутак – миннал цала маданиятрал ккаккияртту луттирдайн лахъан дурну ва ирс хIисаврай махъсса наслулучIан диян дурну дур.)

КIилчинмур – сайки гайва супийсса шаэртурал кунмасса ярагъ ишла буллай ур Шекспир дусная личIи шаврил цанна дуллалисса къумашиву ккаккан дан (сон.№№27,50,51 ва ц.).

Шамилчин – гара цалла аьрщи (яъни панасса чурх) аьрщарайн бувккун насувча, рухIмур дуснал рухIираву дяххан дан щала гуж бишин ччисса лирикийсса геройнал нижатрая* чивчуну бур сонетирттаву №№45,74.

Мукьилчинмур. Шекспир сонетирттаву, Жамалуттин Руми цала дус Шамсуттиннун хас бувсса гъазаллаву* кунма, ччаву бюхттул дуллай ур. Му бюхттул дан кIива чуртту бивхьуну бикIай, ца – дус лахънийн лахъан ансса (сон. №№38,39) гамур – цала дянивсса манзил хъунма баншиврул цала цува ссанчIав къаихьлахьаву, дуснал хьхьичI цала цува кьюкьин уллалаву, агьан уллалаву, тIурча, супийсса шеъриятраву* дуснал кьимат лавай баврил яла агьамминнувасса ца ххуллури. Му поэзиялуву дусшиву, ччаву муксса камилшиврул* бакIрай дацIан дуллай дурхха, хIатта кIания кIихуннай жунна анжагъ дачIрашиву, хавшиву дакъа дакъа чIалачIи дай. Му камилшиву* дур ваца зумув маз бивхьусса накьичирттарисса чарил ахIрам.

Амма Шекспир ва рувхIанийсса* поэзиялийну гьашиву дуллай акъар. Цуксса лавайсса даражалий дусшиву (ягу ччаву) шаэрнал дацIан дулларчагу, ванал поэзия супийсса шеъриятну личIлай бакъар, цанчирча ванал дусналгу, ччиссаннулгу ччима инсанналгу оьрмулуву вакссара чIявуну хьунадакьайсса "дуниявийсса*" лавмартшиврул ва, гьаваллавух занай къаивтун, аьрщарайн зана уллай ур. Ва "занашаврил" Шекспирдул шеъриятравун* хъинну гужсса мяйжаннушиврул ццихь бутлай бур.

Ингилиснал мазрая таржума буллалийни, мадара захIмат шайсса за бур вайннал мазраву махъру хъинну кутIасса бушиву. ТалихIран жула мазраву лахъи-хъунишиврул занакьулу бан къашайсса мукъурттищал бур хъинну кутIасса, куртIсса махъругу, чансса мукъурттийну чIивисса ляппачIрай хъинну ккуртта диркIсса пикрилул дулама ласун бюхъайсса калимарттал никругу.

Шекспирдул сонетирттал хасият вагу дур. Шаэрнал цава ца махъ чIявуну ишла байсса тура* дунугу (классикийсса сонетраву вив мяъна дирхьусса махъру тикрал буллалаву къакьамулсса зари), цара ца мяъналун чIявусса синонимругу ишла бувну бикIай. Жула мазраву цаппара мукъурттил биялсса синонимру бур, гайминнул, тIурча, луглай лякъин жапа шай.

Шекспирдул сонетирттаву, гьарцагу цала ассардаву* кунма, личIи-личIисса оьрмулул ххуллурдавасса: диндалувасса, экономикалувасса, юриспруденциялувасса, этикалувасса ва м.ц. – терминология гьартану ишла дурну дур. Ва мунияту, чанну ишла буллай бурчала, тIий, лакку мазраву бусса махъру ца-ца бакъа буккан къабувну, мазгу мискин бувну, Шекспир таржума ав, учин къабюхъайссар.

Хъинну хъунмасса кумаг хьунни лакку мазрал тамансса пурмарду ингилис мазралминнуха лархьхьусса душиврул. Масалдаран учин, сказуемое дузал баншиврул кумаграл глагол ишла буллалаву цара ца дур кIивагу мазраву. Лакку мазраву, ингилис мазраву кунна, дур глаголданул "Балжи дакъа ЧIун". Масала: "На изара", "На изаварда". Аьмал хъанахъисса куц ккаккан байсса цамургу дур пурма: "На даву дан най ура." Ва пурма мукъуй махъ бивхьуну, ингилис мазрая накьлу дурсса хханссар. Вай ялттутурасса кунна чIалачIисса лащиннал аьтту буллай бур аьмал дузал баву лаккучунангу, ингилисчунангу ца куцну бувчIлай бушиву. Му бакъассагу, ми тагьардал авторнал позиялувусса бущи, темп ябан хъуннасса хIаллихшин шай. Му, тIурча, таржумалуву агьаммур зари. Мукунсса ва цайми-цайми сант дагьавуртту душиврул чIярусса сонетру хъинну кIанийн дагьан дан бювхъунни, тIиссара.

Биялсса жапа бан багьсса кIанттурдугу хьунни. Критиктурал мяънарду ххал дигьлагьаврийн бувну, хьхьичIми 126 сонет дуснаятур, тIар. "Ур-бур" бакъасса ингилис мазрай ми дуснаятуссарив, ччиссаннуятуссарив балжи буллалаву цуксса щак бивчIанну дан бюхъайсса даву дуссарив, аьлттусса за бур.

Оьруснал таржумачитурал, му жапашиврува буккан къабювхъуну, чIярусса сонетру хъаннил адресрайн дурцуну дур. Ттун, вай сонетру чувная дакъарча, хъамитайпалуясса дур, тIисса бусрав чансса бястливух хIала ухлан ччай бакъая, мунияту на кьаст лахIав "ур-бур" бакъанма дузал хьун, му кьяйдалий дусшиврул ва ччаврил дянивсса хъяклу дазин ва, авторнал кунма, дусшиву ва ччаву ца шачIанттуй дишин. Шаттирахун  кумаг бай глаголлу ишла бувну сказуемое дузал байсса ниттил мазрай хъинну жапасса ишгу бия, бунугу, ва му масъала бакIрайн ласав, щаллу бангу бювхъунни, цуксса усттарну хьуну бурив, ци кьимат бищун бурив, тIурча, буккун цанма чIаланссар.

Шекспир таржума уллалийни, яла хъунмур захIмат ванал пикрилул цинма бакъа хас бакъасса бущи ябан аьркиншиву дур. Шекспирдул пикри мудан иминну, лугъатну*, ца тагьарну (гидравликалул терминология ишла дурну учин, ламинарну, яъни къявхъ къаувкуну) экьи нанисса бакъар. Ва бур, щирипIай хьуну, бишлашисса марч кунмасса, азгъунсса кIургулттив* хьуну, нанисса мугьали кунмасса. Цава ца за бувчIин бан Шекспирдул пикрилул му кIургулттуву ца-ца чIумал цаппара ккюрнитIайртту дай. Ми пикрирду бигьа бувну бувчIин бан бигьар, ванал цала кунма, гьанагьи баннияр. Амма муния Шекспир къашайссарча, Шекспирдуясса бусала шайссар. Шикку ттун тикрал бан ччай бур ххаллилсса шекспировед А.А.Аникстлул махъру: "Поэзия Шекспирдун хIаз, меххитIуллисса дялахъру бакъарча, инсаннал ляхъан дурсса зарирттаву яла хьхьичIунминнувусса цаннин ккаллину бур." Ванал сонетру таржума дуллалийни, чIявуми дилмажтурал ми пикрирду рахIат бувну, лялиян дан бигьа дукралийн кIура баен бувну бикIай. Нагу цаппара кIанттурду бигьа бав, цалчин, лакку шеъриятрал* хасият хIисавравун ларсун, кIилчингу, пикри бувчIин захIмат машарача, тIий. Амма ванияр куклу барча, Шекспирдул азгъунсса, буца-буцарисса мурчая иминсса чIаракIлу хьун най дия.

Мува му пикрилий авцIуну уссия, таржума буллалийни, ттун ххишала бакъа хъунмасса кабакьу бувсса Ккурклиятусса ХIусайнхъал МахIаммадлул арс Башир. Башир хъинсса Шекспир кIулчу ур. Ванал цалагу ингилис мазрая оьруснайн ххаллилсса таржумартту бай ва ингилис мазрайва тIааьнсса шеърирду, балайрду чичай. ХIасил*, магьирсса гьунарданул заллу ур. Цувагу Дагъусттаннал пачахIлугърал университетрал роман-герман мазурдил кафедралул доцентри. Дуцири сонетру, цурда ца лях гьан къадурну, хъирив лаллай, Баширдул кьимат бищун къашайсса захIмат бивхьунни. Жан цIуллу даннав цал! Лакку мазрал текст бувккуну, цала чIа тIутIимур бувсуссар лакрал шаэр Руслан Башаевлул. Чан къааннав цув!

 

Гьамлетлул,

Даннал принцнал, кьурчIисса хавар

 

Ххюра пардавлийсса трагедия

 

Гьуртту хъанахъими

 

Клавдий, Даннал паччахI

Гьамлет, ивкIума паччахIнал арс ва Клавдийл уссил арс

Фортинбрас, Норвегнал принц

Гьораций, Гьамлетлул дус

Полоний, паччахIнал маслихIатчи

Лаэрт, Полонийл арс

Волтиманд

Корнелий

Розенкранц                           чIалъаьлувучалт*

Гилденстерн

Озрик

 

Джентлмен

Кашиш

 

Марсел   

Бернардо                                хIаписартал

Рейналдо, Полонийл къазахъ

 

Артистал

КIия гьавдукку

Капитан

Ингилиснал илчитал

 

Гертруда, Даннал паччахIбика* (паччахIщар), Гьамлетлул нину

Офелия, Полонийл душ

 

Гьамлетлул буттал Къаралти

Лордтал, агъатал, бикатал, хIаписартал, аьскар, хьхьиричитал, чапартал ва цаймигу къазахътал

 

Ишру хъанахъиссар Элсинордай(1).

 

 

I-мур пардав

 

1-мур сахIна*

 

 

Элсинор(1). Къалалул хьхьичIсса майдан.

 

Бернардо гузатрай ур.

 

Бернардо

Оьттувун дияннин гьис тIий дур дяркъу.

Цу уру?

 

Буххай Гьораций ва Марсел.

 

Гьораций

Ватандалул дустал.

Марсел

Ва даннал  агьлу.

Бернардо

Вагь, Гьораций урхха!

Гьораций

Муна му цува.

Бернардо

Ча увкра, Гьораций. Ча увкра, Марсел.

Гьораций

АцIу, гьархьхьунугу дуркIунав му зат (2)?

Бернардо

Ттун зат ххал къархьунни.

Марсел

Му зун ххан бивкIссар, тIий, уссар Гьораций.

Ва цукунчIав вих хьун пикрилий акъар

КIийла-кIийла жунна ккарккун дунура!

Мунияту ванахь тавакъюв бав на,

Агар га къаралти ттигу дуккарча,

Цала янин ккаккан ва сурагъгу бан

Жущала гьархьхьуну гузат ба, куну.

Гьораций

Циван къадуккави.

Бернардо

ЩябикIаннуча.

Рухсат  була ттухьхьун ттигу гьужум бан

Вила  вичIайн, кIийлла ккаркмуниясса

Жул хавардануя муксса цIакь дурсса.

Гьораций

ЩябикIаннуча, зун ччай 6унияхьур.

Бернардо

Кьунну,

Ухссавнилмуния тинмаймур цIукул

Ссавнил кIава кIа чул, цIанагу кунма,

Чанна буллалийни, Марселгу, нагу,

Дурусну ссят цанний...

 

Духхай Къаралти.

 

Марсел

Сус! АцIу! Пахъ агьу! КIана кIа ттигу!

Бернардо

Ккакки-бити, ивкIу паччахIнал чурх бур.

Марсел

Дурккучув урахха, цIухха, Гьораций.

Бернардо

ПаччахI къахханссарив? Ургу, Гьораций.

Гьораций

Машаллагь! Базурду нигьал бувгьунни.

Бернардо

Та,  махъ  буси, тIий дур.

Марсел

ЦIухха, Гьораций.

Гьораций

Ина цура мукун хьхьунил лякьлуву,

Муксса ххуйсса, цIакьсса хIурнигу ларххун,

Жул Даннал  ивкIума паччахI укуна,

Занайсса? Заннаху, леххавур, буси.

Марсел

Танин му кьувтIунни.

Бернардо

Ургу, лирхъунни.

Гьораций

АцIу! Буси, ттул вийн леххавур,  буси!

(Къаралти лагай.)

Марсел

Ларгунни, ссихI къадурккун.

Бернардо

Гьа, Гьораций, ина кIялавххуннахха,

Дахьра дарс дизаву дурив туну ва?

Ванийн ци учара?

Гьораций

КIа Заннайн хъарашав,  вих къахьувияв,

Вай ттула яруннин къаккаркссания.

Марсел

Лащаву ккаккайвав га  паччахIнаха!

Гьораций

Вихава инава куна.

Къудур Норвегчунайн (3) къарщи увк чIумал

КIанал ларххун диркIсса  кIайра хIурнирду,

Поляк (3) щях ивщусса чIумал куннасса

КIара бец икIаву иттацIанттал  лях.

МахIатталсса иш.

Марсел

Кьуннугу укунна вара  ссятраву

ЧIарах ларгуна кIа кIава  бущилий.

Гьораций

Балжисса ца цичIав учин  къахьунссар.

Так,  бувчIлачIиссаксса, цирив ца балагь

Биян най бунуккар ва  паччахIлугърайн.

Марсел

Гьура, щябикIича, бусияра ттухь:

Цанни, гьарца хьхьуну  къарал цIакь буллай,

Ваксса инжит буллан билаятрай халкь?

Цанни гьарца кьини тай  ттупру  бутIлан,

Машан ласлан вайксса  сурсат* кьатIату?

Цанни, буккан буллай вай жамибувулт,

АлхIатрагу  дакъа зузи буллайсса?

Ва ци хIадуршинни, чунсса  хъап-шапри,

Кьинилул уртакьну хьхьу  зузи дурсса?

Щил бувчIин банну?

Гьораций

На. Буслан 6икIайва

Къащи-къудуршиврул гьуз тIутIи увсса

Норвегнал Фортинбрас ва жула хьхьичIух

ЦIанакул, дарс хьуну, лавгсса паччахIнахь

Чарххичину* иян оьвтIий ивкIссар, тIий.

Амма виричусса жула Гьамлетлул —

Да ия дунъяллий кьувватрал заллу! —

ИвкIуссар Фортинбрас. Уххьунал тIурча,

Намусрал цIакь дурсса кьутIилийн бувну,

Цала жандалуцIун цува заллусса

Цинярда аьрщив ва циняв цала халкь

Ххувхьуманан булун икьрал диркIссар, тIар.

Жула паччахIналгу мура  кьяйдалий,

Фортинбрас ххув хьуну, цува  ух хьурча,

Мукссава хIакь булун хъа бувссия, тIар.

Гьаннайсса, къутIилул  шартIирал тIийкун,

КIанал щала давлат Гьамлетлуйх бувкссар.

Ттиватти усса ур чIава  Фортинбрас,

Къудур къучишиврул щаращи увну,

Норвегнал аьрщарайх  къача-къучшиву

Дуллай заназисса хасмуштал бугьлай

Дуки-хIачIиялух, кьюкьригу дартIун (4) —

Жуламур аьдатгу  мура  му дурхха —

ХьхьичI буттал кIунттища дурксса кIай аьрщив

Турлих зеххинна, тIий, хIадуршин дуллай.

Жула паччахIлугърай  тти дуллалисса

Вай хIадуршиннардал,  вай хъап-шапирттал

Савав му духьунссар,  ттунма кIулссаксса.

Бернардо                                                                                     

Иш мунивур бусса, ттул  пикрилийгу.

НахIакьрив паччахIнал  ххют заназисса

Укун жула хьхьичIух,  оьсса илчину:

Таяхха питналул хIакьсса  тахсикар.

Гьораций

КIа ттул дакIнил иттав дагьсса цIинцI хханссар.

Румуллал   бюхттулсса паччахIлугърайгу

Юлий Цезар (5) ивчIан хьхьичI гьантрай диркIссар

Гьаврду  ядирхьуну, жаназарттугу

Дуклай кIичIирттавух,  угь-къакругу тIий;

МагъдуцIуртти* оьттул хьхьемал бавкьуссар;

Баргъ цIаннал бувгьуссар ва Нептуннухьхьун (6),

Хьхьирил паччахIнахьхьун, зур* буллу Барзгу (7),

Ахирзаман  бивзний кунма, гъав лавгссар.

ЛухIисса  кьинилул хьхьичIун цив дурккун,

Хьунмур  бусласисса илчитал кунна,

Утти жучIаннагу  гьан дуллалиссар

Аьрщарал ва ссавнил мира лишанну.

 

Къаралти зана шай.

 

Ява! Сус! Ккаккайрив? КIана кIа ттигу!

Гьанна,  хьунмур хьунссар! ДацIу, Къаралтий!

ЧIу бан  я гъалгъа  бан винма кIулхьурча,

СсихI  дукки ттухь!

Агар цадакьа бан багьлай бухьурча,

Жунмагу  чирилун, вингу аьпалун,

СсихI  дукки ттухь!

Агар ватандалийн  ликканмур  чIалай,

Кьадарданун  бансса чаран кIулхьурча,

СсихI  дукки!

Агарда инава  сагъсса чIумалла

ХIаранну  ляркъусса хъус кьадиртхьурча —

РухIру аьзиятрай  дикIайссар чайхха! —

(Ажарттул эоь  учай.)

СсихI дукки ттухь! ДацIу! СсихI дукки! Марсел!

Ява, дацIан  да му!

Марсел

Ва рикI рищувив?

Гьораций

Рища, му лихъарча!

Бернардо

Тана тих!

Гьораций

Тана!

(Къаралти лагай.)

Марсел

Лирхъунни.

Жува  ххяхлахаву нахIакьсса къелъя.

Къаччан бикIан барду паччахIнал  ххютлин,

Аьдада  гуж буллай. Дарс му гьавари 

СсихIирайх рищаву хъун хъяхъаву  дур.

Бернардо

Ажари бахчунни, махъ  бусанссия.

Гьораций

КIанал  зурзу куна, эоь увкукун,

Ца аьйб хьусса кунна. Т